07.2011 – „Obowiązek zgłaszania działań niepożądanych.”

lipiec 2011, nr 59/37 online

 

OBOWIĄZEK ZGŁASZANIA DZIAŁAŃ NIEPOŻĄDANYCH

   Produkt leczniczy, cieszący się zaufaniem lekarzy i farmaceutów oraz przyjazny dla samych pacjentów, charakteryzuje wysoka skuteczność oraz bezpieczeństwo. Te dwie cechy są nieodłącznym elementem wpływającym bezpośrednio na jakość produktu leczniczego, a tym samym determinującym jego sprzedaż. Firma farmaceutyczna, będąca w rozumieniu prawa podmiotem odpowiedzialnym, wprowadzając na rynek produkt leczniczy (lek) z nową, dotąd nieznaną substancją czynną, dokłada wszelkich starań, aby jego skuteczność i profil bezpieczeństwa był na jak najwyższym poziomie. Oba te aspekty są dokładnie oceniane na podstawie wyników otrzymanych z badań przedklinicznych, a następnie z 4-fazowych badań klinicznych. Pomimo tak rozbudowaneji skomplikowanej procedury dopuszczania nowego leku do obrotu, jego profil bezpieczeństwa nie jest do końca poznany. Wynika to między innymi z ograniczeń dotyczących liczby uczestników, ich wieku (wykluczenie niektórych grup wiekowych) czy stosunkowo krótkiego czasu prowadzonych badań. Z założenia, podczas badań klinicznych nie ocenia się profilu bezpieczeństwa u dzieci oraz osób po 65 roku życia, u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Ponadto, najczęściej obserwowane działania niepożądane wynikają z mechanizmu działania badanego leku i dzięki temu są one stosunkowo łatwe do przewidzenia. Działania niepożądane występujące rzadko, których przebiegu nie można przewidzieć na podstawie profilu farmakologicznego leku i które pojawiają się w wyniku długotrwałego stosowania bądź interakcji badanego produktu leczniczego z innym lekiem lub żywnością, są trudne, a często niemożliwe do zaobserwowania podczas trwania badań klinicznych. W historii przemysłu farmaceutycznego mieliśmy do czynienia z wieloma przypadkami ujawnienia działań niepożądanych, których występowania nie odnotowano w fazach przed- lub klinicznych (talidomid, rofekoksyb). Działania niepożądane mogą mieć znamiennie różne podłoże, pochodzenie oraz konsekwencje. Wyróżniono kilka typów działań niepożądanych, w tym reakcje typu A wynikające z mechanizmu działania, które najłatwiej przewidzieć, którym najłatwiej zapobiec i które są zależne od dawki oraz skrajnie różne działania niepożądane typu B, których nie można przewidzieć i które o wiele częściej prowadzą do sytuacji zagrożenia życia (np. wstrząs anafilaktyczny). Po wprowadzeniu do obrotu, lek jest stosowany u znacznie większej liczby pacjentów, co umożliwia zarejestrowanie działań niepożądanych, które występują rzadko oraz są opóźnione w czasie, oraz działań wynikających z interakcji z innymi lekami, suplementami diety, czy żywnością.

   Każdy podmiot odpowiedzialny jest zobligowany zarówno prawem polskim, jak i europejskim do monitorowania bezpieczeństwa swoich produktów leczniczych od momentu otrzymania pozwolenia na dopuszczenie do obrotu [1,2]. Obowiązek ten dotyczy zarówno leków oryginalnych, jak i odtwórczych. W tym celu prowadzony jest system Pharmacovigilance, który w głównej mierze polega na zbieraniu zgłaszanych przez osoby wykonujące zawód medyczny raportów o podejrzeniu wystąpienia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem danego leku oraz ich raportowaniu do odnośnych władz. Osoby wykonujące zawód medyczne to między innymi lekarze oraz farmaceuci, których obowiązek zgłaszania działań niepożądanych został przedstawiony w polskim ustawodawstwie [3,4]. Z zapisów tych wynika, że każda z tych osób, w momencie uzyskania od pacjenta informacji o podejrzeniu wystąpienia działania niepożądanego, ma obowiązek taki fakt zgłosić bądź do podmiotu odpowiedzialnego lub stosownych instytucji. W Polsce jest Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL). Inne osoby, których zgłoszenie będzie ważne, czyli przyjęte przez URPL lub podmiot odpowiedzialny, to ratownicy medyczni oraz pielęgniarki. Bardzo często firmy przyjmują zgłoszenia bezpośrednio od pacjentów, jednak informacje te nie podlegają zgłoszeniu do odnośnych władz i traktowane są jako zgłoszenia niepotwierdzone medycznie. Forma w jakiej należy spisać informacje przekazane od pacjenta to formularz zgłoszenia działania niepożądanego. Istnieje szereg formularzy stworzonych na potrzeby monitorowania działań niepożądanych. Jest to tzw. „żółta karta”, która znajduje się na stronie URPL (http://www.urpl.gov.pl/pl-formularze-zgloszenia-dzialania-niepozadanego), formularz CIOMS dostępny w Internecie, czy autorskie formularze zgłoszenia działania niepożądanego dostępne na stronie większości firm farmaceutycznych. Nie ma znaczenia, który z proponowanych formularzy zostanie wypełniony, ważne jest aby przekazano w nim tzw. minimum informacji, czyli [2]:

 

•    Dane pacjenta (inicjały, wiek lub data urodzenia). Nie jest wymagane, a nawet odradza się ze względu na ochronę danych osobowych, spisywanie pełnego imienia i nazwiska pacjenta.
•    Dane osoby raportującej (imię i nazwisko, wykonywany zawód, dane kontaktowe – telefon, adres e-mail). Jest to niezwykle istotna informacja dla firmy, ponieważ daje możliwość, przy dalszym postępowaniu ze zgłoszeniem, kontaktu i uzupełnienia brakujących informacji.
•    Nazwa produktu leczniczego lub nazwy substancji czynnej. Z punktu widzenia powstawania duplikatów, czyli zgłoszeń dotyczących tego samego produktu leczniczego, pacjenta i działania niepożądanego, bardziej pożądaną informacją jest nazwa handlowa leku. Dzięki temu unikniemy sytuacji, w której kilka podmiotów otrzyma tę samą informację. Każda dodatkowa informacja na temat leku, taka jak numer serii, data ważności, dawka jest bardzo cenna dla podmiotu odpowiedzialnego.
•    Opis działania niepożądanego.

 

   Pozostałe informacje, które warto umieścić w zgłoszeniu to informacje o wskazaniach do stosowania leku, współistniejące choroby (w tym alergie, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu), przyjmowane jednocześnie inne leki. Istotną informacją dla podmiotu odpowiedzialnego i kategoryzacji zgłoszenia jest określenie stopnia ciężkości działania niepożądanego. Zgodnie z ustawodawstwem „działanie niepożądane produktu leczniczego jest to każde niekorzystne i niezamierzone działanie produktu leczniczego występujące podczas stosowania dawek zalecanych u ludzi lub zwierząt w leczeniu chorób, w celach profilaktycznych, diagnostycznych lub modyfikacji funkcji fizjologicznych”, a „ciężkie niepożądane działanie produktu leczniczego to takie działanie niepożądane, które bez względu na zastosowaną dawkę produktu leczniczego powoduje: zgon pacjenta, zagrożenie życia, konieczność hospitalizacji lub jej przedłużenie, trwały lub znaczny uszczerbek na zdrowiu lub wadę wrodzoną, lub w opinii lekarza stanowią zagrożenie dla pacjenta”. O stopniu ciężkości działania niepożądanego może decydować osoba raportująca, bądź w przypadku braku takiej informacji, na podstawie uzyskanych danych podmiot odpowiedzialny lub URPL. Osoba raportująca ma prawo również określić prawdopodobieństwo związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zastosowanym lekiem, a wystąpieniem działania niepożądanego. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości można skontaktować się z Osobą Odpowiedzialną za Monitorowanie Działań Niepożądanych (QPPV) podmiotu odpowiedzialnego. Każda firma zatrudnia taką osobę, której obowiązkiem jest między innymi udzielanie odpowiedzi na wszelkie pytania dotyczące bezpieczeństwa produktów leczniczych. Ma ona obowiązek przyjęcia takiego zgłoszenia oraz poinstruowania osoby raportującej w jaki sposób wypełnić formularz i do kogo takie zgłoszenie zaadresować. Sama firma powinna do lekarza/farmaceuty wysłać przeszkolonego w tym zakresie przedstawiciela, który oprócz odebrania zgłoszenia ma obowiązek pomóc w jego prawidłowym wypełnieniu. Wypełniony formularz należy przesłać pocztą na adres Wydziału Monitorowania Działań Niepożądanych URPL lub bezpośrednio do podmiotu odpowiedzialnego. W pierwszym przypadku kopia zgłoszenia jest przesyłana przez URPL do podmiotu odpowiedzialnego. W drugim przypadku podmiot odpowiedzialny postępując zgodnie z przyjętymi procedurami, opracowuje przyjęte zgłoszenie i przesyła je do odnośnych władz lub/i Europejskiej Agencji leków EMEA w systemie EudraVigilance w ustawowym terminie. Osoba raportująca musi pamiętać o tym, że przyjęte zgłoszenie można przesyć tylko w jedno, wybrane miejsce, bądź do URPL, bądź do podmiotu odpowiedzialnego.

    Firmy dbając o jakość swoich produktów leczniczych i zdrowie pacjentów oraz zobligowane prawem starają się monitorować bezpieczeństwo swoich produktów leczniczych w jak najbardziej rzetelny i dokładny sposób. Aby jednak profil bezpieczeństwa leku był w pełni monitorowany niezbędne jest również zaangażowanie osób wykonujących zawód medyczny w proces przekazywania informacji o działaniach niepożądanych (monitorowanie spontaniczne). Zarówno URPL, jak i podmioty odpowiedzialne zachęcają lekarzy i farmaceutów do zgłaszania działań niepożądanych nawet jeśli nie można jednoznacznie określić związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zastosowanym lekiem, a zaobserwowanym działaniem niepożądanym.

fot. dreamstime.com

PIŚMIENNICTWO:
[1] Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (tekst jednolity: Dz. U. z 2008 r. Nr 45 poz. 271).
[2] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 lutego 2003 r. w sprawie monitorowania bezpieczeństwa produktów leczniczych (Dz. U. z 2003 r., Nr 47, poz. 404 i 405).
[3] Ustawa z dn. 5 grudnia 1996 o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2005 Nr 226, poz. 1943 z późn. zmianami).
[4] Ustawa z dnia 19 kwietnia 1991 r. o izbach aptekarskich (Dz.U. z 2003 r., Nr 9, poz. 108, oraz z 2004 r., Nr 92, poz. 885 z późn. zm., art. 5b).