04.2010 – „Problem leków niewykorzystanych w Polsce.”
kwiecień 2010, nr 44/22 online
PROBLEM LEKÓW NIEWYKORZYSTANYCH W POLSCE
W ostatnich latach rynek farmaceutyczny jest najprężniej rozwijającą się dziedziną gospodarki zarówno na świecie, jak i w Polsce. Ilość zakupionych przez nas leków w 2007 roku wzrosła w stosunku do poprzedniego roku o 8,3%, a w 2008 roku już o 11,4% i dotyczyła zarówno leków wydawanych z przepisu lekarza jak i dostępnych bez recepty tzw. leków OTC (z uwzględnieniem suplementów diety) [1]. Przyczyny takiego stanu rzeczy to przede wszystkim wzrastająca świadomość społeczeństwa na temat własnego zdrowia, profilaktyka oraz stający się coraz bardziej popularny wśród pacjentów model „samoleczenia”. Starzenie się społeczeństwa, choroby cywilizacyjne oraz zanieczyszczenie środowiska mają również swój istotny wpływ na dynamikę sprzedaży leków. Kolejnym czynnikiem jest wzrost zamożności społeczeństwa oraz zwiększenie dostępności leków poprzez wprowadzenie ich do obrotu w hipermarketach oraz innych niekontrolowanych przez Główny Inspektorat Farmaceutyczny punktach sprzedaży (stacje benzynowe, kioski). Jest to również efekt rozwoju prężnie działającego przemysłu farmaceutycznego, który dostarcza nam coraz bardziej skutecznych leków nowych generacji. Marketing farmaceutyczny, reklama oraz informacje dostarczane przez przedstawicieli medycznych i farmaceutycznych wpływają na dynamiczny rozwój sektora farmaceutycznego i wzrost ilości kupowanych leków.
Skutkiem rosnącej liczby nabywanych opakowań medykamentów są niezwykle rozbudowane i bardzo dobrze wyposażone domowe apteczki pojedynczych pacjentów, w których magazynowane są leki, które w dłuższej perspektywie okazują się niepotrzebne. Przyczyny, dla których część z zakupionych leków nie zostaje wykorzystana leżą zarówno po stronie samego pacjenta, jak i lekarza oraz farmaceuty. Do przyczyn niezależnych i trudnych do przewidzenia, dla których pacjent nie zużywa przepisanego mu leku należą powstałe podczas terapii działania niepożądane, reakcje alergiczne/nadwrażliwości lub interakcje z innymi lekami, czy też brak oczekiwanych efektów terapeutycznych prowadzonej farmakoterapii. Inne przyczyny to: poprawa stanu zdrowia i zniknięcie konieczności przyjmowania leku, wyczerpanie się prawidłowej reakcji na zastosowaną terapię lub uodpornienie organizmu na daną grupę farmakologiczną (dotyczy to głównie antybiotyków i leków przeciwwirusowych stosowanych u zakażonych wirusem HIV). Bardzo często przyczyną niewykorzystania leków jest śmierć pacjenta. Duża część powodów, dla których pacjent nie zużywa posiadanych lekarstw leży po stronie pracowników placówek ochrony zdrowia. W przypadku opieki medycznej może to być błędnie postawiona diagnoza, nieprawidłowe dobranie konkretnego leku w kierunku danej jednostki chorobowej, zmiana lekarza prowadzącego, który nie uwzględnił prowadzonej dotąd farmakoterapii, czy przepisywanie nadmiernej ilości leku. Jest to również wpływanie firm farmaceutycznych na opinię lekarzy, które stosując różnego rodzaju chwyty marketingowe zachęcają do przepisywania pacjentom swoich preparatów. Powszechność reklamy oraz akcji promocyjnych organizowanych zarówno przez producentów, jak i apteki zachęcają pacjentów do zakupu często zbyt dużej liczy opakowań (akcje typu „2+1”) lub leków, które w rzeczywistości są niepotrzebne. Duża konkurencyjność wśród aptek wymogła na farmaceutach wprowadzanie atrakcyjnych cen (tzw. „leki za 1 grosz”) oraz programów lojalnościowych, w których pacjent po dokonaniu zakupu obdarowywany jest upominkiem w postaci suplementu diety lub preparatu witaminowego.
Skutkiem kupowania zbędnych leków są tony niewykorzystanych produktów leczniczych, które każdego roku są wyrzucane na śmietnik. Problem niewłaściwej utylizacji odpadów medycznych, w tym leków, dotyczy przede wszystkim statystycznego pacjenta, ponieważ wszystkie instytucje posiadające w obrocie produkty lecznicze są zobligowane do zawarcia umowy z firmą utylizacyjną. Leki, które ulegną przeterminowaniu np. w aptece są odbierane przez podmiot, który odpowiada za ich bezpieczne unieszkodliwianie. Indywidualny pacjent pozbawiony jest takiej możliwości. Apteki nie podejmują się odbioru leków przeterminowanych, ponieważ nie chcą ponosić z tytułu utylizacji dodatkowych kosztów. Efektem takiego działania jest niewłaściwe pozbywanie się niepotrzebnych preparatów, często w nienaruszonych, fabrycznie zamkniętych opakowaniach. Z przeprowadzonego w 1996 roku w Stanach Zjednoczonych raportu wynika jasno, że prawie 90% niewykorzystanych leków trafia bezpośrednio lub pośrednio do środowiska [2].
Skutkiem rosnącej liczby nabywanych opakowań medykamentów są niezwykle rozbudowane i bardzo dobrze wyposażone domowe apteczki pojedynczych pacjentów, w których magazynowane są leki, które w dłuższej perspektywie okazują się niepotrzebne. Przyczyny, dla których część z zakupionych leków nie zostaje wykorzystana leżą zarówno po stronie samego pacjenta, jak i lekarza oraz farmaceuty. Do przyczyn niezależnych i trudnych do przewidzenia, dla których pacjent nie zużywa przepisanego mu leku należą powstałe podczas terapii działania niepożądane, reakcje alergiczne/nadwrażliwości lub interakcje z innymi lekami, czy też brak oczekiwanych efektów terapeutycznych prowadzonej farmakoterapii. Inne przyczyny to: poprawa stanu zdrowia i zniknięcie konieczności przyjmowania leku, wyczerpanie się prawidłowej reakcji na zastosowaną terapię lub uodpornienie organizmu na daną grupę farmakologiczną (dotyczy to głównie antybiotyków i leków przeciwwirusowych stosowanych u zakażonych wirusem HIV). Bardzo często przyczyną niewykorzystania leków jest śmierć pacjenta. Duża część powodów, dla których pacjent nie zużywa posiadanych lekarstw leży po stronie pracowników placówek ochrony zdrowia. W przypadku opieki medycznej może to być błędnie postawiona diagnoza, nieprawidłowe dobranie konkretnego leku w kierunku danej jednostki chorobowej, zmiana lekarza prowadzącego, który nie uwzględnił prowadzonej dotąd farmakoterapii, czy przepisywanie nadmiernej ilości leku. Jest to również wpływanie firm farmaceutycznych na opinię lekarzy, które stosując różnego rodzaju chwyty marketingowe zachęcają do przepisywania pacjentom swoich preparatów. Powszechność reklamy oraz akcji promocyjnych organizowanych zarówno przez producentów, jak i apteki zachęcają pacjentów do zakupu często zbyt dużej liczy opakowań (akcje typu „2+1”) lub leków, które w rzeczywistości są niepotrzebne. Duża konkurencyjność wśród aptek wymogła na farmaceutach wprowadzanie atrakcyjnych cen (tzw. „leki za 1 grosz”) oraz programów lojalnościowych, w których pacjent po dokonaniu zakupu obdarowywany jest upominkiem w postaci suplementu diety lub preparatu witaminowego.
Skutkiem kupowania zbędnych leków są tony niewykorzystanych produktów leczniczych, które każdego roku są wyrzucane na śmietnik. Problem niewłaściwej utylizacji odpadów medycznych, w tym leków, dotyczy przede wszystkim statystycznego pacjenta, ponieważ wszystkie instytucje posiadające w obrocie produkty lecznicze są zobligowane do zawarcia umowy z firmą utylizacyjną. Leki, które ulegną przeterminowaniu np. w aptece są odbierane przez podmiot, który odpowiada za ich bezpieczne unieszkodliwianie. Indywidualny pacjent pozbawiony jest takiej możliwości. Apteki nie podejmują się odbioru leków przeterminowanych, ponieważ nie chcą ponosić z tytułu utylizacji dodatkowych kosztów. Efektem takiego działania jest niewłaściwe pozbywanie się niepotrzebnych preparatów, często w nienaruszonych, fabrycznie zamkniętych opakowaniach. Z przeprowadzonego w 1996 roku w Stanach Zjednoczonych raportu wynika jasno, że prawie 90% niewykorzystanych leków trafia bezpośrednio lub pośrednio do środowiska [2].
W Polsce do chwili obecnej nie ma żadnych regulacji prawnych, które nakładałyby na władze i apteki obowiązek zbiórki, segregacji i utylizacji leków uzyskanych od pacjentów. Obecność leków niewykorzystanych w domowych apteczkach, jak i wyrzucanych na śmietnik stanowi jedną z głównych przyczyn zatruć.
Problem niepotrzebnych leków jest przede wszystkim problemem zanieczyszczenia środowiska i dotyczy głównie środowiska wodnego. Wyniki przeprowadzonych w ostatnich latach badań jednoznacznie wskazują na obecność leków w środowisku wodnym w formie niezmienionej, bądź jako produkty ich degradacji. Główne zagrożenie dla zwierząt, ludzi oraz środowiska stanowią głównie trzy grupy farmakologiczne leków. Pierwszą z nich są antybiotyki, których obecność powoduje narastanie i tak już wysokiej i niekorzystnej dla człowieka oporności bakterii. Dowodem na to jest obecność bakterii antybiotykoopornych w wodzie morskiej, jeziornej i rzecznej [3]. Drugą grupę stanowią hormony, zarówno płciowe, jak i kortykosteroidy, które wpływają na procesy metaboliczne, hormonalne i immunologiczne. Największe zagrożenie stanowią szeroko stosowane syntetyczne pochodne estradiolu, które powodują pojawienie się dysfunkcji seksualnych u ryb i zwierząt wodnych. Badania laboratoryjne wykazały jednoznacznie, że wchłanianie hormonów pochodzenia naturalnego i syntetycznego powoduje problemy z rozwojem i wzrostem zarówno u kręgowców, jak i bezkręgowców [4]. Trzecią niebezpieczną grupą są leki stosowane w chemioterapii, których działanie skierowane jest na szybko dzielące się komórki nowotworowe, natomiast poza chorym ustrojem działają na wszystkie żywe organizmy powodując ich uszkodzenie, działając kancerogennie, mutagennie i teratogennie [5]. Chemioterapeutyki stosowane w lecznictwie zamkniętym znajdują się pod ścisłą kontrolą, zagwarantowaną odpowiednimi procedurami, uniemożliwiającymi przedostawanie się ich do środowiska. Spod kontroli wymyka się natomiast chemioterapia prowadzona w domu.
Od kilku lat w niektórych miastach wojewódzkich i powiatowych prowadzone są akcje zbiórek leków niewykorzystanych. Głównym celem tego rodzaju projektów jest nie tylko odbiór leków niewykorzystanych z domowych apteczek pacjentów, ale także akcja edukacyjna naświetlająca problem leków, które w sposób niekontrolowany dostają się do naszego środowiska. W czerwcu 2006 roku również w Łodzi rozpoczęto akcję zbiorki leków przeterminowanych, obejmując początkowo swoim zasięgiem 31 aptek na terenie miasta. Na chwilę obecną jest to ponad 100 aptek z całego województwa łódzkiego. Z informacji uzyskanych z działu marketingu Miejskiego Przedsiębiorstwa Oczyszczania w 2007 roku odebrano tych aptek łącznie 2,738 ton lekarstw. Dla porównania w Warszawie utylizacji podlega rocznie 550 ton leków pochodzących z 520 aptek [6]. Zbiórka leków przeterminowanych jest w Polsce nowym projektem, który ma na celu ochronę zarówno środowiska, jak i człowieka przed szkodliwym i niekontrolowanym wpływem leków. Warto jednak zaznaczyć, że akcje te podlegają jedynie ocenie ilościowej, natomiast do tej pory nikt nie ocenił, jakie leki zostają oddawane przez pacjentów do utylizacji. Na przełomie 2007 i 2008 roku przeprowadzono ocenę farmakoekonomiczną leków pozostawionych przez pacjentów w 10 łódzkich aptekach. W ciągu 152 dni badania zebrano łącznie 1749 opakowań leków. Całkowita liczba leków przeterminowanych, znajdujących się zarówno w opakowaniach zamkniętych, jak i otwartych wynosiła 1371 opakowań, natomiast liczba leków z aktualną datą ważności wynosiła 378 opakowań. Leki z aktualną datą ważności oraz przeterminowane były oddawane zarówno w formie otwartych opakowań (odpowiednio 212 opakowań i 811 opakowań), jak i w opakowaniach fabrycznie zamkniętych (166 opakowań i 560 opakowań). Wartość leków oddawanych przez pacjentów w analizowanym okresie wynosiła 27 961,06 zł, w której kwotę 11 047,79 zł stanowiła refundacja NFZ. Analiza jakościowa oddawanych leków wykazała, że najczęściej zwracaną grupą leków w kategorii dostępności były leki wydawane z przepisu lekarza (64,07%). Na podstawie zebranych wyników wyznaczono dwie najczęściej przekazywane do utylizacji grupy farmakologiczne leków (według kodu ATC). Były to leki stosowane w chorobach przewodu pokarmowego i wpływające na metabolizm (24,40%) oraz leki kardiologiczne (16,80%), które stosowane są zazwyczaj w chorobach przewlekłych. Przyczyna niewykorzystania przez pacjentów właśnie tych dwóch grup terapeutycznych leków może tkwić w zmianie farmakoterapii, wywołanej wystąpieniem działań niepożądanych, bądź zmianie lekarza prowadzącego leczenie. Hipoteza ma swoje potwierdzenie w opublikowanych wynikach podobnych badań, prowadzonych w Wielkiej Brytanii, w których wykazano, że aż 50% ankietowanych Brytyjczyków oddaje leki z podobnych powodów [7]. Szczególnie istotnym byłoby poznanie opinii samych pacjentów odnośnie bezpośrednich przyczyn zwrotu leków z aktualnym terminem ważności, stanowiących w badanej próbie dość dużą grupę, wynoszącą aż 20%, jak również powodów, dla których pozostałe leki nie zostały zużyte w terminie ważności .
dr n. farm. Anna Serafin
Katedra Biofarmacji
Zakład Farmacji Szpitalnej
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Fot. dreamstime.com
Piśmiennictwo:
[1] Sowińska M. (2008). Puls Medycyny, 5, 168.
[2] Kuspis D.A., Krenzilok E.P. (1996). Veterinary Hum Toxicol., 38, 48.
[3] Kummerer K. (2003). J Antimicrob Chemother, 52, 5.
[4] Al.-Ahmad A., Kummerer K. (2001). Cancer Det Prev. 25, 102.
[5] Shore L.S., Gurevitz M., Shemesh M. (1993). Bull. Environ. Contam. Toxicol. 51, 361.
[6] Szarkowska E. (2007). Puls Farmacji, 1, 8.
[7] Mackridge A.J., Marriott J.F. (2007). J Publ Health. 19, 1.
