05.2011 – „Niezależność farmaceuty wobec właściciela apteki ogólnodostępnej.”

maj 2011, nr 57/35 online

 

NIEZALEŻNOŚĆ FARMACEUTY

 

WOBEC

 

   Wykonywanie zawodu farmaceuty ma na celu ochronę zdrowia publicznego i obejmuje udzielanie usług farmaceutycznych. Farmaceuta wykonujący zawód m. in. w aptece jest zaś aptekarzem. Wskazaną treść zawiera przepis art. 2a ustawy z dnia 19 kwietnia 1991 r. o izbach aptekarskich [1] (dalej UIA). Zważywszy na powagę zawodu farmaceuty i rodzaj obowiązków spoczywających na farmaceutach, zastanowić się należy nad zagadnieniem niezależności farmaceuty w wykonywaniu czynności fachowych. Niezależność, o jakiej będzie mowa poniżej, dotyczyć ma relacji farmaceuty i właściciela apteki ogólnodostępnej, nie będącego jednocześnie kierownikiem tejże apteki.

   W pierwszej kolejności warto wskazać na powody, dla których tak ważne jest zapewnienie niezależności farmaceuty wobec właściciela apteki.

 

   Obrót detaliczny produktem leczniczym realizowany jest przede wszystkim w placówce ochrony zdrowia publicznego jaką jest apteka ogólnodostępna. Apteka stanowi także przedsiębiorstwo, prowadzone przez przedsiębiorcę – właściciela apteki. Właścicielem apteki jest podmiot, który uzyskał zezwolenie na prowadzenie apteki. W aktualnie obowiązującym stanie prawnym podmiot właścicielski apteki nie musi charakteryzować się szczególnymi kompetencjami. Ustawodawca w szczególności nie wymaga, ażeby właściciel apteki był farmaceutą, ani nie wymaga od niego fachowej wiedzy farmaceutycznej. Brak fachowej wiedzy po stronie właściciela apteki mógłby jednak stanowić zagrożenie dla osób korzystających z usług farmaceutycznych świadczonych w aptece. Brak wiedzy, o którym mowa powyżej, mógłby stanowić takie zagrożenie w sytuacji, gdyby właściciel sam wykonywał usługi farmaceutyczne. Z jednej więc strony umożliwiono podmiotom nieposiadającym fachowej wiedzy z zakresu farmacji prowadzenie działalności w formie aptek (po uzyskaniu właściwego zezwolenia), z drugiej zaś koniecznością stało się zapewnienie fachowości przy wykonywaniu usług farmaceutycznych. Możliwość podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej przez podmioty nie będące farmaceutami wynika z zasady swobody podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej. Zasada ta zakotwiczona w Konstytucji Rzeczypospolitej  Polskiej [2], wyrażona została wprost także w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej z dnia 2 kwietnia 1997 r. [3] (dalej USDG), stanowiącym, iż „podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej jest wolne dla każdego na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa”. Problematyka zapewnienia fachowości znalazła również odzwierciedlenie w USDG.  Przepis art. 19 USDG stanowi mianowicie, iż „jeżeli przepisy szczególne nakładają obowiązek posiadania odpowiednich uprawnień zawodowych przy wykonywaniu określonego rodzaju działalności gospodarczej, przedsiębiorca jest obowiązany zapewnić, aby czynności w ramach działalności gospodarczej były wykonywane bezpośrednio przez osobę legitymującą się posiadaniem takich uprawnień zawodowych”. Uprawnienia zawodowe charakteryzowane są jako „zespół wiedzy teoretycznej i umiejętności praktycznych, potwierdzonych przez uprawniony organ w formie odpowiedniego dokumentu (dyplomu, świadectwa, zaświadczenia itp.)” [4]. Warto więc zauważyć, iż Ustawodawca dokonał dystynkcji pomiędzy prowadzeniem działalności gospodarczej jako takiej, a wykonywaniem w ramach tejże działalności czynności wymagających szczególnych uprawnień zawodowych [5]. Dystynkcja ta aktualna jest również w przypadku prowadzenia działalności w formie apteki. Podmiot właścicielski bowiem nie musi charakteryzować się żadnymi uprawnieniami zawodowymi właściwymi dla świadczenia usług farmaceutycznych, albowiem jest on przedsiębiorcą (osobą prowadzącą działalność gospodarczą we własnym imieniu). W ramach tej działalności gospodarczej świadczone są zaś usługi farmaceutyczne przez osoby legitymujące się uprawnieniami zawodowymi – farmaceutów i techników farmaceutycznych.

 

   Dualizm apteki – placówki ochrony zdrowia publicznego, w której świadczone są usługi farmaceutyczne z jednej strony oraz przedsiębiorstwa ze strony drugiej – stanowi więc pierwszy powód dla konieczności zagwarantowania niezależności farmaceuty wobec niefachowego (przy czym brak fachowości rozumiany jest tu oczywiście jako brak specjalistycznej wiedzy farmaceutycznej) podmiotu właścicielskiego.

 

   Właściciel apteki jest pracodawcą zatrudnionych w aptece farmaceutów. Umowa o pracę, na podstawie której farmaceuta wykonuje czynności, podlega reżimowi ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy [6] (dalej KP). Pomiędzy właścicielem apteki, a zatrudnionym farmaceutą nawiązuje się stosunek pracy. Zgodnie zaś z art. 22 § 1 KP: „przez nawiązanie stosunku pracy, pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem”. Wyrażenia, iż „pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy”, nie należy utożsamiać w przypadku farmaceutów z funkcją kierownika apteki. Kierownictwo pracodawcy oznacza, iż pracodawcy przysługują uprawnienia kierownicze w stosunku do pracowników, przejawiające się w uprawnieniu do wydawania wiążących poleceń [7]. Polecenia dotyczyć mogą w szczególności przydziału zadań, sposobu i miejsca wykonywania zadań, czy też konkretyzacji czasu świadczenia pracy (w tym także zarządzanie czasu pracy w godzinach nadliczbowych w określonych okolicznościach) [8].

 

   Drugim powodem dla konieczności zapewnienia niezależnej pozycji farmaceucie jest więc pozycja właściciela apteki jako pracodawcy i przysługujące pracodawcy uprawnienie do wydawania wiążących poleceń pracownikom.

 

   Ogólną gwarancję niezależności farmaceuty wyprowadzić można już z cytowanego wcześniej przepisu art. 19 USDG. Skoro bowiem przedsiębiorca jest obowiązany zapewnić, aby czynności, dla wykonywania których konieczne są specjalne uprawnienia zawodowe, były wykonywane bezpośrednio przez osobę legitymującą się posiadaniem takich uprawnień zawodowych, to po pierwsze – przedsiębiorca sam nie może wykonywać takich czynności jeżeli nie legitymuje się odpowiednimi uprawnieniami; po drugie zaś – przedsiębiorca, będąc pracodawcą, nie ma uprawnienia do wydawania pracownikom poleceń służbowych co do poprawności realizacji tychże czynności. W zakresie bowiem poprawności realizacji czynności fachowych, podmiot niefachowy nie legitymuje się odpowiednią wiedzą. Nie oznacza to jednak, iż właściciel apteki nie może wydawać pracownikom (farmaceutom) poleceń służbowych co do czynności fachowych wówczas, gdy wiedza fachowa nie jest wymagana (np. farmaceuta nie dopełniając obowiązków pracowniczych nie wykonuje w ogóle czynności fachowych będąc w pracy albo wykonując je narusza normy czasu pracy ze szkodą dla pracodawcy).

 

   Gwarancję niezależności farmaceuty wprowadza również ustawa z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne [9] (dalej UPF). Przepis art. 90 UPF stanowi, iż „przy wykonywaniu w aptece czynności fachowych mogą być zatrudnieni wyłącznie farmaceuci i technicy farmaceutyczni w granicach ich uprawnień zawodowych”. Z kolei art. 86 ust. 1 UPF, stanowi iż apteka jest placówką ochrony zdrowia publicznego, w której usługi farmaceutyczne świadczone są przez osoby uprawnione. Przepis art. 86 ust. 2 UPF wymienia w katalogu otwartym usługi farmaceutyczne, stanowiąc iż są to:

 

1) wydawanie produktów leczniczych i wyrobów medycznych, określonych w odrębnych przepisach,
2) sporządzanie leków recepturowych, w terminie nie dłuższym niż 48 godzin od złożenia recepty przez pacjenta, a w przypadku recepty na lek recepturowy zawierający środki odurzające lub oznaczonej „wydać natychmiast” – w ciągu 4 godzin,
3) sporządzanie leków aptecznych,
4) udzielanie informacji o produktach leczniczych i wyrobach medycznych.

   Katalog otwarty usług farmaceutycznych zawiera również przepis art. 2a ust. 1 UIA. Przepis ten, w odniesieniu do usług farmaceutycznych mogących być świadczonymi przez aptekarzy w aptece ogólnodostępnej, wskazuje w szczególności (poza usługami pokrywającymi się treścią z tymi wymienionymi w art. 86 ust. 2 UPF) na:

 

1) sprawowanie opieki farmaceutycznej polegającej na dokumentowanym procesie, w którym farmaceuta, współpracując z pacjentem i lekarzem, a w razie potrzeby z przedstawicielami innych zawodów medycznych, czuwa nad prawidłowym przebiegiem farmakoterapii w celu uzyskania określonych jej efektów poprawiających jakość życia pacjenta (art. 2a ust. 1 pkt 7 UIA),
2) kierowanie apteką (art. 2a ust. 1 pkt 8 UIA).

   Czynności wchodzące w skład obowiązków kierownika apteki (usługi farmaceutycznej kierowania apteką) zostały zaś wskazane w art. 88 ust. 5 UPF. Są to mianowicie:

 

1) organizacja pracy w aptece, polegająca między innymi na przyjmowaniu, wydawaniu, przechowywaniu i identyfikacji produktów leczniczych i wyrobów medycznych, prawidłowym sporządzaniu leków recepturowych i leków aptecznych oraz udzielaniu informacji o lekach;
2) nadzór nad praktykami studenckimi oraz praktykami techników farmaceutycznych;
3) przekazywanie Prezesowi Urzędu informacji o niepożądanym działaniu produktu leczniczego lub wyrobu medycznego;
4) przekazywanie organom Inspekcji Farmaceutycznej informacji o podejrzeniu lub stwierdzeniu, że dany produkt leczniczy nie odpowiada ustalonym dla niego wymaganiom jakościowym;
5) zakup produktów leczniczych, wyłącznie od podmiotów posiadających zezwolenie na prowadzenie hurtowni farmaceutycznej oraz ich wydawanie zgodnie z art. 96;
6) prowadzenie ewidencji zatrudnionych w aptece osób wymienionych w art. 90;
7) przekazywanie okręgowym izbom aptekarskim danych niezbędnych do prowadzenia rejestru farmaceutów przewidzianego ustawą o izbach aptekarskich;
8) wstrzymywanie lub wycofywanie z obrotu i stosowania produktów leczniczych po uzyskaniu decyzji właściwego organu.

   W zakresie świadczenia usług farmaceutycznych farmaceuci korzystają z niezależności wobec właściciela apteki. Usługi farmaceutyczne świadczone mogą być bowiem jedynie przez osoby uprawnione, czyli przez farmaceutów. Jakakolwiek ingerencja w meritum świadczonej usługi farmaceutycznej przez podmiot niefachowy może zaś prowadzić do niebezpiecznych konsekwencji dla życia i zdrowia pacjenta. Warto wskazać na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 sierpnia 1992 r. [10], w którym Trybunał stwierdził, iż niebezpieczeństwo dla dóbr chronionych prawem wynikać może „jedynie z czynności faktycznych”, które w przypadku prowadzenia apteki ogólnodostępnej są „zastrzeżone dla osób posiadających odpowiednie kwalifikacje”. Skoro zaś czynności te są zastrzeżone, to nie może dochodzić do ingerencji ze strony podmiotu niefachowego.

    Niezależność farmaceuty to zagadnienie kardynalne w nowoczesnym i właściwym świadczeniu usług farmaceutycznych. Od sposobu świadczenia usług farmaceutycznych zależy bowiem życie i zdrowie ludzi. Niezależność farmaceuty wobec właściciela apteki (w określonym powyżej zakresie) nie stanowi więc ochrony farmaceuty lecz ochronę pacjenta, na rzecz którego świadczone są usługi farmaceutyczne.

 

Fot. Fotolia.com

 

Piśmiennictwo:

[1]  Dz. U. z 1991 r. Nr 41, poz. 179 ze zm.
[2]  Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm.
[3]  Dz. U. z 2004 r. Nr 173, poz. 1807 ze zm.
[4]  C. Kosikowski, Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Komentarz, Warszawa 2005, s.101
[5]  M. Brożyna, M. Chudzik, K. Kohutek, J. Molis, S. Szuster, Komentarz do art. 19 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, LEX/el.2005
[6]  Dz. U. z 1974 r. Nr 24, poz. 141 ze zm.
[7]  L. Florek, T. Zieliński, Prawo pracy, Warszawa 2006, s. 149
[8]  Ibidem
[9]  Dz. U. z 2001 r. Nr 126, poz. 1381 ze zm.
[10]  Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 sierpnia 1992 r., sygn. akt K 4/92, OTK 1992, nr 2, poz. 22