01.2016 – „Rola apteki w przekazywaniu pacjentom informacji o interakcjach lekowych.”

Apteka należy do placówek ochrony zdrowia publicznego, a farmaceuta świadomie i dobrowolnie bierze na siebie obowiązek służenia pacjentom. Bycie farmaceutą to ogromna odpowiedzialność, ponieważ potrzebna jest nie tylko wiedza medyczna, ale również umiejętność wykorzystania jej w praktyce. Nie chodzi przecież o to, żeby rolą farmaceuty było wydawanie leków i przekazywanie schematycznej, standardowej informacji o zasadach ich przyjmowania, ale przede wszystkim o udzielanie fachowych porad medycznych indywidualnie dobranych do konkretnego chorego. Dlatego pacjenci oczekują od farmaceuty większego zaangażowania w ich problemy zdrowotne oraz umiejętności słuchania. Nie  traktują apteki tylko jako punktu zaopatrzenia w leki, ale również jako placówkę służby zdrowia, w której zasięgną konsultacji medycznych w sprawie stosowania zakupionych leków. Farmaceuci starają się sprostać tym zadaniom i podnosić świadomość zdrowotną pacjentów poprzez ich edukację.

Wśród oferowanych przez aptekę usług znajdują się m.in.: wydawanie ulotek, demonstracje zasad używania produktów leczniczych czy regularne przeglądy lekowe (dotyczy aptek prowadzących opiekę farmaceutyczną). Jednak istotnym problemem, któremu powinno się poświęcić więcej uwagi jest kontrolowanie i zarządzanie interakcjami leków.

Większość pacjentów jest nieświadomych interakcji, które zachodzą przy przyjmowaniu kilku leków jednocześnie. Olbrzymia ilość dostępnych na rynku farmaceutyków wydawanych bez recepty sprawia, że pacjent jest często zdezorientowany i kupuje wiele preparatów o podobnym składzie. Dodatkowo w połączeniu ze stosowaną farmakoterapią przepisaną przez lekarza, przyjmuje łącznie nawet do kilkunastu leków w ciągu doby.

Im więcej leków przyjmuje pacjent w tym samym czasie, tym większe jest prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji niepożądanych. Definicja interakcji leków mówi, że jest to wpływ jednego leku na efekt drugiego jednocześnie podanego. Konsekwencją interakcji może być zahamowanie działania leku, powstanie toksycznych metabolitów, przekroczenie stężenia maksymalnego leku w krążeniu ogólnym lub inne poważne powikłania. Przykładem może być równoczesne podanie statyn z lekami przeciwgrzybiczymi należącymi do pochodnych azolowych. Występuje wówczas ryzyko uszkodzeń mięśni szkieletowych w postaci miopatii.

Rodzaje interakcji mogą być różne. Niektóre mogą kończyć się nawet hospitalizacją, inne nie mają wpływu na przebieg leczenia. Należy również wspomnieć o interakcjach korzystnych, które przejawiają się wzmocnieniem działania farmakologicznego, np. leki moczopędne – tiazydy w połączeniu z β-blokerami powodują lepszy efekt w obniżeniu ciśnienia tętniczego, niż przy stosowaniu tych leków oddzielnie.

Pomimo, że nie wszystkie interakcje są negatywne, to jednak leczenie pacjentów kilkoma lekami naraz jest ryzykowne i trzeba posiadać olbrzymią wiedzę farmakologiczną, aby dobrać właściwe leki, które mogą się wzajemnie uzupełniać i dawać efekt synergistyczny.

Innym aspektem dotyczącym interakcji leków jest zmienność reakcji pacjentów na te same interakcje. Jeżeli u jednego pacjenta występuje poważna reakcja niepożądana związana z interakcją leków, to nie oznacza, że u innego wystąpi podobna. Jednak nie można w tym przypadku ryzykować zdrowiem pacjenta i należy przyjąć, że taka interakcja może zajść u każdego przyjmującego równocześnie dane leki. Wobec tego, do interakcji należy podchodzić z zasobem wiedzy w sposób fachowy, żeby pomóc pacjentowi, przedstawić mu rozwiązanie problemu, a jeśli nie jest to możliwe, skierować do lekarza pierwszego kontaktu.

Czasami wystarczy poinformować pacjenta, żeby leki, które przyjmuje, zażywał osobno lub w odstępie kilku godzin, dopóki nie zajdzie metabolizm pierwszego leku. I właśnie tu zaczyna się rola farmaceuty. Od magistra farmacji oczekuje się już nie tylko wydania leku, ale również fachowej porady na temat jego działania, działań niepożądanych i możliwych interakcji.

Farmaceuta powinien kontrolować zakupione przez pacjenta leki oraz rozwiązywać problemy związane z interakcjami w miarę swoich możliwości. Nie powinien ingerować w dawki leków, a także nie jest w stanie w pełni monitorować pacjenta. Może jedynie ocenić interakcje z punktu widzenia istotności. Jeżeli interakcji można uniknąć, farmaceuta powinien poinformować pacjenta, w jaki sposób i jednocześnie ostrzec o potencjalnych działaniach niepożądanych, których mona się spodziewać po przyjęciu kilku leków naraz.

Natomiast w przypadku przepisanych na recepty lekarskie leków działających przeciwstawnie względem siebie, pacjent powinien być poinformowany przez farmaceutę o konieczności konsultacji z lekarzem pierwszego kontaktu.

Jeżeli pacjent zamierza nabyć leki, które mogą za sobą reagować dając interakcje zagrażające nie tylko zdrowiu, ale i życiu pacjenta, farmaceuta powinien poinformować o zagrożeniu i zaproponować inny, bezpieczniejszy zestaw leków. Właściwe podejście farmaceuty do interakcji leków przyczynia się do zwiększenia bezpieczeństwa farmakoterapii.

W pracy farmaceuty pomocne są różne narzędzia informacyjne. Oprócz fachowej literatury i aktualnych doniesień ze źródeł internetowych, do dyspozycji aptekarzy są także rozwiązania zaimplementowane do komputerowych programów aptecznych z zainstalowanym modułem „Interakcje”. Apteki, które dysponują programem z wdrożonym takim programem, mają dostęp do najważniejszych interakcji leków, dzięki temu farmaceucie nie umknie żadna informacja, która pomaga wykryć problemy lekowe.

Przykładowo, poniższa tabela przedstawia rodzaj i zakres informacji w module „Interakcje” opracowanym przez firmę Kamsoft.

Lp.	RODZAJ INFORMACJI	ZAKRES INFORMACYJNY
1	Indeks BL07	Unikalny kod Produktu o długości 7 znaków numerycznych
2	Kod EAN	Unikalny kod produktu nadawany przez ministra właściwego dla spraw zdrowia
3	Nazwa leku do interakcji	Nazwa leku dla którego poszukiwana jest interakcja z innymi lekami
4	Składnik leku do interakcji	Nazwa substancji czynnej w leku dla którego szukana jest interakcja
5	Nazwa leku z interakcją	Nazwa leku który wchodzi w interakcje z lekiem dla którego szukana jest interakcja
6	Składnik leku z interakcją	Nazwa substancji czynnej w leku która wchodzi w interakcję z lekiem dla którego szukana jest interakcja
7	Waga interakcji	Waga oznaczona symbolami 0-mała,1-słaba, 2-średnia, 3-wysoka (autoryzacja naukowa)
8	Opis wagi	Opis tekstowy wagi interakcji (autoryzacja naukowa)
9	Uwagi	Komunikat w przypadku małej mocy składnika

Zakres informacji w programie komputerowym obejmuje opis interakcji pomiędzy zakupionymi lekami ze wskazaniem na wagę wykrytej interakcji. Nawet, jeśli składnik leku wykazuje małą moc, na ekranie wyświetla się komunikat.

Poniższy przykład przedstawia interakcję istotną i jej opis uzyskany przy pomocy modułu „Interakcje”:

• Interakcja: Lek Cordarone, substancja czynna Amiodaroni hydrochloridum

• Lek Plavix, substancja czynna Clopidogrelum

• Waga interakcji: istotna

• Opis: Przyjmujesz leki zawierające w swoim składzie klopidogrel oraz Amiodaron. Skutkiem jednoczesnego stosowania tych leków może być osłabienie działania przeciwzakrzepowego klopidogrelu, co oznacza zwiększone ryzyko zakrzepicy żylnej i zatorów. Jeżeli leki zostały przepisane przez różnych lekarzy, wskazana jest konsultacja w celu ustalenia, czy leki te mogą być jednocześnie stosowane, a jeśli tak, to czy nie zachodzi konieczność zmiany zaleceń odnośnie dawkowania. W przypadku, gdy leki zaordynował ten sam lekarz, przestrzegaj schematu dawkowania. Regularnie wykonuj zlecone przez lekarza badania krwi i informuj go o wszelkich niepokojących objawach.”

   Inne przykłady potencjalnie groźnych interakcji to:

Insulinum	Bisoprololi fumaras	Bisoprolol nasila działanie przeciwcukrzycowe insuliny, co może doprowadzić do nadmiernego spadku stężenia glukozy we krwi.
Amiodaroni hydrochloridum	Hydroxyzini hydrochloridum	Stosowanie obu leków równocześnie może powodować wystąpienie groźnych zaburzeń rytmu serca.
Spironolactonum	Metformini hydrochloridum	W wyniku interakcji może czasem wzrosnąć stężenie glukozy i kwasu mlekowego we krwi.
Prednisoni acetas	Formoteroli fumaras	Stosowanie obu leków równocześnie może powodować nadmierne zmniejszenie stężenia potasu we krwi.

Opisy interakcji stanowią pomocne narzędzia w pracy aptekarza, ale wiedza farmaceuty jest wartością nadrzędną, ponieważ tylko on potrafi ocenić, jak ważny jest problem i jak go rozwiązać.

   Dlatego pacjenci powinni zaufać swojemu farmaceucie i wykorzystać jego porady w stosowaniu leków. Tym bardziej, że problem interakcji realnie istnieje i wielu pacjentów jest narażonych nie tylko na działania niepożądane, ale również na utratę zdrowia lub nawet życia w wyniku niewłaściwego łączenia kilku leków ze sobą.

   Dodatkowo ważnym elementem jest monitorowanie działań niepożądanych. Obowiązkiem farmaceuty jest przekazanie informacji o działaniach niepożądanych, które zgłasza pacjent odpowiednim organom. Posłuży to opracowaniu nowych interakcji i ustrzeże innych pacjentów przed skutkami stosowania niewłaściwych leków.