11.2008 – „Opieka farmaceutyczna – jak zacząć?”
listopad 2008, nr 27/5 online
OPIEKA
FARMACEUTYCZNA –
JAK ZACZĄĆ?
Z punktu widzenia apteki prowadzenie opieki farmaceutycznej wydaje się być przedsięwzięciem skomplikowanym i nieopłacalnym. Poza opisanymi wcześniej problemami prawnymi (patrz AP 25/3e), pojawiają się również problemy natury merytorycznej, organizacyjnej i ekonomicznej. Wśród głównych przeszkód we wdrożeniu opieki farmaceuci wymieniają:
■ obawy, że ich wiedza na temat chorób i farmakoterapii jest niewystarczająca;
■ konieczność wzięcia (przynajmniej częściowej) odpowiedzialności za farmakoterapię pacjenta i brak jasnego podziału kompetencji w tym zakresie lekarzy, farmaceutów i innych pracowników ochrony zdrowia;
■ konieczność poświęcenia dużej ilości czasu na przygotowanie się i przeprowadzenie spotkań z pacjentem;
■ konieczność przygotowania i wyposażenia w aptece miejsca do spotkań z pacjentem;
Wśród potencjalnych korzyści, które może przynosić polskim farmaceutom prowadzenie opieki farmaceutycznej, najczęściej wskazuje się:
■ zwiększenie własnej satysfakcji z pacy, a w konsekwencji również podniesienie prestiżu zawodu;
■ zwiększenie wiedzy i nabycie praktycznych umiejętności, które wykorzystywane są również w codziennej pracy z pacjentem realizującym recepty;
■ „przywiązanie” pacjenta do apteki, co w przyszłości daje szansę na osiągnięcie korzyści finansowych;
■ zwiększenie własnej satysfakcji z pacy, a w konsekwencji również podniesienie prestiżu zawodu;
■ zwiększenie wiedzy i nabycie praktycznych umiejętności, które wykorzystywane są również w codziennej pracy z pacjentem realizującym recepty;
■ „przywiązanie” pacjenta do apteki, co w przyszłości daje szansę na osiągnięcie korzyści finansowych;
Wydaje się jednak, że przy dzisiejszej kondycji finansowej, większości aptek po prostu nie stać na czekanie, aż wymienione korzyści zrekompensują w pełni koszty poniesione na wdrożenie opieki farmaceutycznej. I to może być również powodem, dla którego wiele aptek i wielu farmaceutów boi się zaryzykować i rozpocząć ten rodzaj działalności.
A jednak w niedalekiej przyszłości to właśnie opieka farmaceutyczna ma szansę stać się wizytówką aptek i zachęcać pacjentów do korzystania z jej usług. Nawet, jeśli teraz pacjenci nie oczekują od farmaceutów informacji, to już wkrótce może tego rodzaju oczekiwanie pojawić się, paradoksalnie właśnie dzięki działaniom tych farmaceutów, którzy już wprowadzili opiekę do swojej praktyki. Jeśli bowiem w niektórych aptekach pacjent dostanie „coś więcej”, od innych aptek zacznie oczekiwać tego samego.
Wydaje się, że obecnie największym problemem organizacyjnym jest przygotowanie w aptece miejsca do spotkań z pacjentem. Informacje o zasadach jego przygotowania i wyposażenia znaleźć można w publikacjach i na szkoleniach z opieki [1]. Przygotowanie takiego miejsca jest pierwszym krokiem do wdrożenia opieki we własnej aptece, kolejne kroki to:
■ Przygotowanie się do prowadzenia opieki poprzez udział w kursach i konferencjach, wybierać należy przede wszystkim kursy w formie warsztatów, w czasie których nabyć można praktycznych umiejętności (np. obsługi glukometrów, ciśnieniomierzy, pikflometrów).
■ Przeprowadzenie w aptece akcji promocyjnej i rozmowa z wybranymi pacjentami, w celu przekonania ich do udziału w programie – można wywiesić w aptece informacje i/lub proponować udział w programie wybranym pacjentom. Opieką należy objąć w pierwszej kolejności osoby, których farmakoterapia może wymagać specjalnej kontroli, czyli:
– stosujące przewlekle i równocześnie kilka leków,
– często zmieniające schematy farmakoterapii,
– uskarżające się na brak skuteczności leków i/lub ich działania niepożądane,
– należące do grup specjalnego ryzyka, u których stosowanie dowolnej farmakoterapii może być niebezpieczne (np. osoby z przewlekłą niewydolnością nerek, wątroby i in.),
– często kupujące leki OTC i łączące je ze stosowaną przewlekle farmakoterapią,
– uskarżające się na kłopoty ze stosowaniem leków (zapominanie o zażyciu, kłopot z przygotowaniem i podaniem leku).
A jednak w niedalekiej przyszłości to właśnie opieka farmaceutyczna ma szansę stać się wizytówką aptek i zachęcać pacjentów do korzystania z jej usług. Nawet, jeśli teraz pacjenci nie oczekują od farmaceutów informacji, to już wkrótce może tego rodzaju oczekiwanie pojawić się, paradoksalnie właśnie dzięki działaniom tych farmaceutów, którzy już wprowadzili opiekę do swojej praktyki. Jeśli bowiem w niektórych aptekach pacjent dostanie „coś więcej”, od innych aptek zacznie oczekiwać tego samego.
Wydaje się, że obecnie największym problemem organizacyjnym jest przygotowanie w aptece miejsca do spotkań z pacjentem. Informacje o zasadach jego przygotowania i wyposażenia znaleźć można w publikacjach i na szkoleniach z opieki [1]. Przygotowanie takiego miejsca jest pierwszym krokiem do wdrożenia opieki we własnej aptece, kolejne kroki to:
■ Przygotowanie się do prowadzenia opieki poprzez udział w kursach i konferencjach, wybierać należy przede wszystkim kursy w formie warsztatów, w czasie których nabyć można praktycznych umiejętności (np. obsługi glukometrów, ciśnieniomierzy, pikflometrów).
■ Przeprowadzenie w aptece akcji promocyjnej i rozmowa z wybranymi pacjentami, w celu przekonania ich do udziału w programie – można wywiesić w aptece informacje i/lub proponować udział w programie wybranym pacjentom. Opieką należy objąć w pierwszej kolejności osoby, których farmakoterapia może wymagać specjalnej kontroli, czyli:
– stosujące przewlekle i równocześnie kilka leków,
– często zmieniające schematy farmakoterapii,
– uskarżające się na brak skuteczności leków i/lub ich działania niepożądane,
– należące do grup specjalnego ryzyka, u których stosowanie dowolnej farmakoterapii może być niebezpieczne (np. osoby z przewlekłą niewydolnością nerek, wątroby i in.),
– często kupujące leki OTC i łączące je ze stosowaną przewlekle farmakoterapią,
– uskarżające się na kłopoty ze stosowaniem leków (zapominanie o zażyciu, kłopot z przygotowaniem i podaniem leku).
Umówienie się na pierwsze spotkanie z pacjentem, który zdecydował się poddać opiece farmaceuty – termin spotkania nie powinien być zbyt odległy w czasie od chwili pierwszej rozmowy z pacjentem i wykazania przez niego zainteresowania programem.
Umówienie się na spotkanie z pacjentem oznacza w rzeczywistości rozpoczęcie opieki, farmaceuta musi być w tym momencie świadomy, że od tej chwili bierze na siebie część odpowiedzialności za farmakoterapię pacjenta.
Dla całego procesu istotne znaczenie ma pierwsza wizyta, w czasie, której należy:
■ Zebrać od pacjenta wszystkie dane o jego stanie zdrowia – zdiagnozowane choroby, stosowane leki, styl życia (dieta, używki, uprawiane sporty).
■ Poinformować pacjenta, na czym polegał będzie program, czego pacjent może/powinien się spodziewać – np. zwiększenia swojej wiedzy i umiejętności – a na co absolutnie nie może liczyć (wydawanie leków bez recepty, „załatwianie recept”).
■ Zapytać pacjenta, jakie są jego oczekiwania w związku z programem, zweryfikować je i wyjaśnić, które z nich możliwe są do uzyskania, ewentualnie wskazać miejsca i specjalistów, którzy wspomogą pacjenta w spełnieniu tych, których w ramach opieki uzyskać nie można.
Po zakończeniu wizyty należy przeanalizować wszystkie uzyskane od pacjenta informacje i ustalić plan opieki. Najważniejsze elementy planu opieki to: wykrycie problemów lekowych, określenie indywidualnych celów terapeutycznych oraz opisanie działań, które umożliwiają ich realizację. Szczegółowe zasady tworzenia planów opieki znaleźć można w specjalistycznych publikacjach [2-4].
Farmaceuci często obawiają się tego pierwszego spotkania, tymczasem jego przeprowadzenie wymaga od nich przede wszystkich umiejętności w zakresie nawiązania kontaktu z pacjentem i rozpoczęcia budowania z nim profesjonalnych, opartych na wzajemnym zaufaniu relacji. Dopiero w czasie następnych spotkań farmaceuta będzie musiał wykazać się wiedzą, ale i wtedy to on ustala plan działania.
W czasie kolejnych spotkań z pacjentem farmaceuta przedstawia mu plan opieki, ustalając wspólnie z nim, czy zaproponowane cele są możliwe do osiągnięcia. Jednym z elementów podstawowych każdego ze spotkań powinna być edukacja w zakresie choroby i farmakoterapii. Na kolejnych spotkaniach, najważniejsze informacje powinny być powtarzane, a ich przyswojenie i zrozumienie przez pacjenta sprawdzane – na przykład przy pomocy ankiet.
Od kilku lat Pracownia Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomiki zajmuje się w Polsce wspomaganiem aptek ogólnodostępnych w zakresie wdrażania opieki farmaceutycznej do praktyki aptecznej. Wyniki tych działań, m.in. prowadzonego na przełomie 2004 i 2005 r. w Małopolsce programu FONT (skrót pochodzi od słów Farmaceutyczna Opieka w Nadciśnieniu Tętniczym), znaleźć można w materiałach zjazdowych z różnych konferencji [5-8]. W roku 2006 rozpoczęliśmy prowadzenie rozszerzonej wersji programu, którym tym razem mieli zostać objęci pacjenci z nadciśnienie i/lub cukrzycą. Podstawowe informacje o programach FONT i FONTiC podane zostały na stronie www.font.edu.pl. Program jest programem otwartym, do którego przez cały czas prowadzony jest nabór aptek i pacjentów, a jego celem jest ocena skuteczności i opłacalności opieki farmaceutycznej prowadzonej w warunkach polskich.
Umówienie się na spotkanie z pacjentem oznacza w rzeczywistości rozpoczęcie opieki, farmaceuta musi być w tym momencie świadomy, że od tej chwili bierze na siebie część odpowiedzialności za farmakoterapię pacjenta.
Dla całego procesu istotne znaczenie ma pierwsza wizyta, w czasie, której należy:
■ Zebrać od pacjenta wszystkie dane o jego stanie zdrowia – zdiagnozowane choroby, stosowane leki, styl życia (dieta, używki, uprawiane sporty).
■ Poinformować pacjenta, na czym polegał będzie program, czego pacjent może/powinien się spodziewać – np. zwiększenia swojej wiedzy i umiejętności – a na co absolutnie nie może liczyć (wydawanie leków bez recepty, „załatwianie recept”).
■ Zapytać pacjenta, jakie są jego oczekiwania w związku z programem, zweryfikować je i wyjaśnić, które z nich możliwe są do uzyskania, ewentualnie wskazać miejsca i specjalistów, którzy wspomogą pacjenta w spełnieniu tych, których w ramach opieki uzyskać nie można.
Po zakończeniu wizyty należy przeanalizować wszystkie uzyskane od pacjenta informacje i ustalić plan opieki. Najważniejsze elementy planu opieki to: wykrycie problemów lekowych, określenie indywidualnych celów terapeutycznych oraz opisanie działań, które umożliwiają ich realizację. Szczegółowe zasady tworzenia planów opieki znaleźć można w specjalistycznych publikacjach [2-4].
Farmaceuci często obawiają się tego pierwszego spotkania, tymczasem jego przeprowadzenie wymaga od nich przede wszystkich umiejętności w zakresie nawiązania kontaktu z pacjentem i rozpoczęcia budowania z nim profesjonalnych, opartych na wzajemnym zaufaniu relacji. Dopiero w czasie następnych spotkań farmaceuta będzie musiał wykazać się wiedzą, ale i wtedy to on ustala plan działania.
W czasie kolejnych spotkań z pacjentem farmaceuta przedstawia mu plan opieki, ustalając wspólnie z nim, czy zaproponowane cele są możliwe do osiągnięcia. Jednym z elementów podstawowych każdego ze spotkań powinna być edukacja w zakresie choroby i farmakoterapii. Na kolejnych spotkaniach, najważniejsze informacje powinny być powtarzane, a ich przyswojenie i zrozumienie przez pacjenta sprawdzane – na przykład przy pomocy ankiet.
Od kilku lat Pracownia Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomiki zajmuje się w Polsce wspomaganiem aptek ogólnodostępnych w zakresie wdrażania opieki farmaceutycznej do praktyki aptecznej. Wyniki tych działań, m.in. prowadzonego na przełomie 2004 i 2005 r. w Małopolsce programu FONT (skrót pochodzi od słów Farmaceutyczna Opieka w Nadciśnieniu Tętniczym), znaleźć można w materiałach zjazdowych z różnych konferencji [5-8]. W roku 2006 rozpoczęliśmy prowadzenie rozszerzonej wersji programu, którym tym razem mieli zostać objęci pacjenci z nadciśnienie i/lub cukrzycą. Podstawowe informacje o programach FONT i FONTiC podane zostały na stronie www.font.edu.pl. Program jest programem otwartym, do którego przez cały czas prowadzony jest nabór aptek i pacjentów, a jego celem jest ocena skuteczności i opłacalności opieki farmaceutycznej prowadzonej w warunkach polskich.
dr n. farm. Agnieszka Skowron
Pracownia Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomiki
Katedry Toksykologii Collegium Medicum
Uniwersytetu Jagiellońskiego
Pracownia Farmakoepidemiologii i Farmakoekonomiki
Katedry Toksykologii Collegium Medicum
Uniwersytetu Jagiellońskiego
Piśmiennictwo
1. Tomerska-Kowalczyk Ewa. Przygotowanie w aptece miejsca do świadczenia opieki farmaceutycznej, Brandys J. – red. APTEKA PLUS PACJENT Farmaceuta jako profesjonalny doradca. Dr Josef Raabe Spółka Wydawnicza, Warszawa, 2006, ISBN 83-89504-26X
2. Skowron A. Wytyczne opieki farmaceutycznej w Polsce. Farmacja Polska 62 (13), s.577-624, 2006
3. Skowron A., Brandys J. Opieka farmaceutyczna dla pacjentów z nadciśnieniem tętniczym leczonych ambulatoryjnie. Opieka farmaceutyczna, 2 (41), 2006
4. Skowron Agnieszka, Sobczak Marta, Sobczak Radosław, Pogodowska Magdalena. Plan opieki farmaceutycznej, Brandys J. – red. APTEKA PLUS PACJENT Farmaceuta jako profesjonalny doradca. Dr Josef Raabe Spółka Wydawnicza, Warszawa, 2006, ISBN 83-89504-26X
5. Skowron A., Dziurda D., Polak S., Ogórka A., Brandys J.: Skuteczność opieki farmaceutycznej prowadzonej w Polsce dla pacjentów z nadciśnieniem tętniczym w ramach programu FONT, XX Naukowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, Katowice 25-28 IX 2007
6. Pogodowska M., Skowron A.: Promowanie opieki farmaceutycznej wśród pacjentów – doświadczenia z apteki ogólnodostępnej, XX Naukowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, Katowice 25-28 IX 2007
7. Jop K., Skowron A.: Określanie celu terapeutycznego w ramach opieki farmaceutycznej – przykład pacjenta z nadciśnieniem. XX Naukowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, Katowice 25-28 IX 2007
8. Skowron A., Polak S., Król M., Ogórka A., Brandys J. The impact of pharmaceutical care for patients with hypertension on the patients’ knowledge in Poland. 35th European Symposium on Clinical Pharmacy. The Role of Communication in Patient Safety and Pharmacotherapy Effectiveness. Vienna Austria, 18-21 October 2006.
1. Tomerska-Kowalczyk Ewa. Przygotowanie w aptece miejsca do świadczenia opieki farmaceutycznej, Brandys J. – red. APTEKA PLUS PACJENT Farmaceuta jako profesjonalny doradca. Dr Josef Raabe Spółka Wydawnicza, Warszawa, 2006, ISBN 83-89504-26X
2. Skowron A. Wytyczne opieki farmaceutycznej w Polsce. Farmacja Polska 62 (13), s.577-624, 2006
3. Skowron A., Brandys J. Opieka farmaceutyczna dla pacjentów z nadciśnieniem tętniczym leczonych ambulatoryjnie. Opieka farmaceutyczna, 2 (41), 2006
4. Skowron Agnieszka, Sobczak Marta, Sobczak Radosław, Pogodowska Magdalena. Plan opieki farmaceutycznej, Brandys J. – red. APTEKA PLUS PACJENT Farmaceuta jako profesjonalny doradca. Dr Josef Raabe Spółka Wydawnicza, Warszawa, 2006, ISBN 83-89504-26X
5. Skowron A., Dziurda D., Polak S., Ogórka A., Brandys J.: Skuteczność opieki farmaceutycznej prowadzonej w Polsce dla pacjentów z nadciśnieniem tętniczym w ramach programu FONT, XX Naukowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, Katowice 25-28 IX 2007
6. Pogodowska M., Skowron A.: Promowanie opieki farmaceutycznej wśród pacjentów – doświadczenia z apteki ogólnodostępnej, XX Naukowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, Katowice 25-28 IX 2007
7. Jop K., Skowron A.: Określanie celu terapeutycznego w ramach opieki farmaceutycznej – przykład pacjenta z nadciśnieniem. XX Naukowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, Katowice 25-28 IX 2007
8. Skowron A., Polak S., Król M., Ogórka A., Brandys J. The impact of pharmaceutical care for patients with hypertension on the patients’ knowledge in Poland. 35th European Symposium on Clinical Pharmacy. The Role of Communication in Patient Safety and Pharmacotherapy Effectiveness. Vienna Austria, 18-21 October 2006.
fot. dreamstime.com
