09.2008 – „Co dalej z opieką farmaceutyczną w Polsce?”

 

09.2008, nr 25/3 online

 

 

 

 

 

   Niedawno minęło półtora roku od chwili przyjęcia przez NRA Strategii Opieki Farmaceutycznej w Polsce, jako oficjalnego stanowiska  samorządu aptekarskiego. Dokument ten, opracowany przez Zespół Ekspertów, któremu miałem przyjemność przewodniczyć, bez wątpienia stanowi ogromny krok w kierunku zmiany filozofii wykonywania zawodu aptekarza w Polsce.  W prezentowanym opracowaniu pragnę podzielić się swoimi uwagami i spostrzeżeniami związanymi z realizacją założeń prezentowanych w tym dokumencie. Jednocześnie pragnę zachęcić Koleżanki i Kolegów do większego zaangażowania się w kierunku szybkiego wprowadzenia opieki farmaceutycznej do swoich aptek.

   Z ogromną satysfakcją przyjmuję informacje o kolejnych krokach związanych z opieką farmaceutyczną, które przyczyniają się do prawnego jej usankcjonowania i przybliżają ostateczny kształt tej aktywności zawodowej w Polsce. Cieszy mnie bardzo, że są to kroki realizujące wytyczne i kierunki zawarte we wzmiankowanym dokumencie. Cóż zatem osiągnęliśmy, na jakim etapie jesteśmy z opieką farmaceutyczną?
   Pierwszym znaczącym krokiem w budowaniu systemu sprawowania opieki farmaceutycznej w Polsce było jej umieszczenie w systemie nauczania podyplomowego. W Rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie szkoleń ciągłych dla farmaceutów, czyli w obowiązującym w całym kraju akcie prawnym, pojawiła się po raz pierwszy definicja opieki farmaceutycznej. Co ważne – definicja w wersji, jaką zaproponował Zespół opracowujący  Strategię.  W ślad za tym w tematach i programach kursów do realizacji w ramach kształcenia ciągłego farmaceutów w latach 2007/2008 i następnych zatwierdzonych przez Dyrektora Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego umieszczone zostały ogólne wskazówki dotyczące planowania i prowadzenia kursów z zakresu opieki farmaceutycznej w ramach szkoleń ciągłych  wraz z następującymi tematami:

1.22.  Podstawy opieki farmaceutycznej,
1.23.  Opieka farmaceutyczna dla pacjentów z cukrzycą,
1.24.  Opieka farmaceutyczna w nadciśnieniu tętniczym,
1.25.  Opieka farmaceutyczna: astma i przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP),
1.26.  Opieka farmaceutyczna: geriatria.

   We wspomnianych wyżej wskazówkach określone zostały cele kursów z opieki farmaceutycznej oraz warunki uczestnictwa, zakres wiedzy będącej przedmiotem kursów oraz wymagania stawiane ich wykładowcom. Tak więc szkolenia podyplomowe z zakresu opieki farmaceutycznej stały się faktem. Warto podkreślić, że znakomita większość tych szkoleń prowadzona jest na bardzo wysokim poziomie przez bardzo dobrych fachowców, przede wszystkim praktyków z długim stażem pracy w aptece.
   Kolejnym, niezmiernie ważnym etapem na drodze budowania stałych struktur opieki farmaceutycznej, była nowelizacja ustawy o izbach aptekarskich z dnia 10 stycznia 2008 r. W rezultacie tej noweli opieka farmaceutyczna zaistniała w akcie o randze ustawy. W art. 2a. 1.  tej ustawy czytamy:

   Wykonywanie zawodu farmaceuty ma na celu ochronę zdrowia publicznego i obejmuje udzielanie usług farmaceutycznych polegających w szczególności na:

   Wymieniona nowela zmieniająca ustawę o izbach aptekarskich wprowadziła  powszechnie obowiązującą definicję opieki farmaceutycznej. Przed nowelizacją różni autorzy w swoich publikacjach i projektach badawczych często powoływali się, lub umieszczając w tytule opiekę farmaceutyczną wykorzystywali to określenie, jako modne pojęcie dla opisu problemów związanych z dotychczasową praktyką aptekarską. Jednak powyższe odniesienia niewiele miały wspólnego z oryginalną koncepcją opieki farmaceutycznej tak, jak ją rozumieją jej twórcy. Umieszczenie opieki farmaceutycznej w ustawie wraz z jednolitą definicją ma niebagatelne znaczenie dla wielu środowisk wspierających rozwój opieki farmaceutycznej w Polsce. Środowiska akademickie, jako zobowiązane do zapewnienia farmaceutom możliwości uzyskania odpowiedniego poziomu wiedzy i umiejętności, samorząd aptekarski, jako organizacja zobowiązana do sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu farmaceuty, a także wiele innych podmiotów zainteresowanych promocją i rozwojem opieki farmaceutycznej, otrzymały w wyniku nowelizacji ustawy mocny i jednoznaczny punkt odniesienia dla dalszych działań.
   Ustawodawca, definiując tę nową formę wykonywania zawodu, przesądził wyraźnie, że uprawnionymi do sprawowania opieki farmaceutycznej są wyłącznie farmaceuci posiadający określone kwalifikacje zawodowe, potwierdzone stosownymi dokumentami, w tym prawem wykonywania zawodu farmaceuty. Ustawa w żaden sposób nie narzuca aptekom i wszystkim farmaceutom obowiązku sprawowania opieki farmaceutycznej. Gwarantuje jednakże wszystkim beneficjentom (pacjentom) posiadanie niezbędnych wymaganych umiejętności i wiedzy dla osób sprawujących opiekę farmaceutyczną.
   Jednym z podstawowych założeń Strategii było wprowadzenie opieki farmaceutycznej do standardów nauczania na wydziałach farmaceutycznych. Mamy w końcu opiekę farmaceutyczną także w nauczaniu przeddyplomowym. Od nowego roku akademickiego (2008/2009) opieka farmaceutyczna staje się obowiązkowym przedmiotem dla studentów wydziałów farmacji we wszystkich tego typu uczelniach w Polsce. Będzie to możliwe dzięki Uchwale z dnia 2 lipca br. Konferencji Dziekanów Wydziałów Farmaceutycznych w sprawie harmonizacji nauczania opieki farmaceutycznej w ramach studiów magisterskich na kierunku farmacja. W porozumieniu czytamy m. in.: Konferencja Dziekanów Wydziałów Farmaceutycznych uchwala co następuje:

W celu przygotowania studentów kierunku farmacja do wypełniania przez nich nowej roli w systemie opieki zdrowotnej jaką jest monitorowanie farmakoterapii pacjentów w ramach opieki farmaceutycznej, proponuje się zharmonizowanie działań w zakresie nauczania opieki farmaceutycznej na studiach magisterskich na kierunku farmacja w Polsce.

Harmonizacja obejmuje w szczególności następujące działania:
• Wprowadzenie od roku akademickiego 2008/2009 do przedmiotu Farmacja praktyczna w aptece zagadnień z zakresu opieki farmaceutycznej w wymiarze co najmniej 30 godzin
•  Przyjęcie jednolitego programu nauczania
• Opracowanie i wykorzystanie w pracy ze studentami jednolitych narzędzi dydaktycznych obejmujących w szczególności programy do dokumentowania opieki farmaceutycznej (…)

   Dużo nie brakowało, a mielibyśmy także ustawę o zawodzie farmaceuty wraz z umieszczoną w niej opieką farmaceutyczną. Niestety ubiegłoroczne przyspieszone wybory i zmiana rządzącej opcji politycznej skutecznie ten proces opóźniły.  
   Mamy również jednoznaczną wykładnię, że istnieją warunki do gromadzenia przez apteki danych o pacjentach objętych opieką farmaceutyczną. Mamy także logo dla opieki farmaceutycznej, choć uważam, że zbyt rzadko bywa ono wykorzystywane.
   Nie ukrywam ogromnej satysfakcji, że wszystkie te działania są inicjowane i wspierane przez Naczelną Radę Aptekarską. Uważam, że zrobiono bardzo dużo. Niestety – nie wszystko przebiega tak, jak spodziewali się twórcy Strategii. Proces wdrażania opieki farmaceutycznej w Polsce przebiega zbyt wolno, a terminy jego realizacji, nakreślone w Strategii, są zagrożone. Pragnę również zauważyć, iż Polska jest krajem, który jako jeden z ostatnich w Unii Europejskiej przystąpił do realizacji założeń opieki farmaceutycznej.
   Mając na uwadze ogromny wysiłek twórców w/w opracowania, a z drugiej strony realnie patrząc na ograniczone, a przede wszystkim skromne możliwości kadrowo-finansowe Naczelnej Rady Aptekarskiej uważam, że farmaceuci nie powinni dłużej zwlekać. Każdy następny dzień jest dniem straconym dla opieki farmaceutycznej w Polsce. Dlatego też wszystkich, którzy widzą  potrzebę wprowadzania opieki farmaceutycznej do aptek i mają takie możliwości, zdecydowanie zachęcam do wzięcia spraw w swoje ręce.  Zwracam się zatem z apelem do Prezesów Okręgowych Izb Aptekarskich o powołanie, zgodnie z założeniami zawartymi w Strategii, w swoich izbach zespołów ds. opieki farmaceutycznej i ich koordynatorów, którzy będą inicjowali i nadzorowali wszelkie działania związane z opieką farmaceutyczną na terenie danej izby. Sprawa wydaje się o tyle łatwa, że zadania i kompetencje dla tych ciał zostały jednoznacznie określone w Strategii.   
   Przede wszystkim jednak apeluję do samych farmaceutów szczególnie tych, którzy oczekują odgórnych decyzji, działań i wskazówek ze strony NRA. Podstawowe warunki dla prowadzenia opieki farmaceutycznej zostały spełnione. Zachęcam Was, drogie Koleżanki i Koledzy, do pragmatycznego podejścia do sprawy – nie zwlekajcie i przystępujcie do realizacji opieki farmaceutycznej w swych aptekach. Jestem przekonany, że osób pragnących świadczyć opiekę farmaceutyczną w aptekach jest bardzo dużo. Na takie przekonanie pozwala mi moje doświadczenie nabyte w czasie szkoleń, kursów czy też konferencji i sympozjów naukowych związanych z opieką farmaceutyczną, przeprowadzanych zarówno w czasie pracy nad Strategią, jak i po tym okresie. Ogromne zainteresowanie i szczególny entuzjazm osób uczestniczących w tych imprezach dodatkowo to potwierdza. Mamy wreszcie warunki do tego, aby nasza wiedza i  umiejętności  zostały spożytkowane. Może z początku nie będzie to w pełni, na sto procent, opieka farmaceutyczna, ale niech ona w ogóle, choć w okrojonej postaci, zaistnieje. Wszystkich tych, którzy pragną jak najszybciej zacząć w pierwszej kolejności odsyłam do przestudiowania zapisów dotyczących zadań farmaceutów zawartych w Strategii. Zachęcam także do lektury sporej już na polskim rynku liczby opracowań poświęconych praktycznym aspektom sprawowania opieki farmaceutycznej w aptekach. Bardzo gorąco namawiam do udziału w kursach i szkoleniach dotyczących tego przedmiotu. W tym ostatnim przypadku zwracam jednak uwagę, że nie wszystkie kursy i szkolenia, które w nazwie zawierają hasło „opieka farmaceutyczna”, cokolwiek z opieką mają wspólnego. Jedne z nich są bowiem rozszerzonym kursem z fizjologii i farmakologii, a inne zaś, szczególnie o charakterze marketingowym, są niczym innym jak nauką właściwego doradzania pacjentowi przez farmaceutę. Powszechnie wiadomo, że doradztwo to tylko wąski i wcale nie najważniejszy element opieki farmaceutycznej. Zachęcam także do brania udziału w pilotażowych programach opieki farmaceutycznej organizowanych przez niektóre uczelnie farmaceutyczne w Polsce. Nie bez znaczenia dla  osób pragnących właściwie sprawować opiekę farmaceutyczną jest udział w konferencjach naukowych i sympozjach związanych z opieką farmaceutyczną. Polecam tego typu miejsca, jako znakomite źródła wiedzy i wymiany informacji. Najbliższa godna polecenia Konferencja "Edukacja pacjenta w opiece farmaceutycznej, a recepty elektroniczne w aptece" odbędzie się w dniu 11 września w Poznaniu. Tym zaś, którzy przeszli cykl szkoleń podstawowych i specjalistycznych nie pozostaje nic innego, jak tylko rozpoznanie potrzeb pacjentów z otoczenia swej apteki i wprowadzenie opieki do praktyki aptecznej.
   Zanim jednak przystąpicie do sprawowania opieki farmaceutycznej, dobrze zaplanujcie swój projekt. Niezmiernie ważnym jest, aby odróżnić to, co możemy aktualnie robić  sprawując opiekę farmaceutyczną od tego, czego ciągle jeszcze robić nam nie wolno. Przypominam, że opieka farmaceutyczna nie jest obligatoryjna. Nie każda apteka musi ją wykonywać. Pamiętajmy, że na sprawowanie opieki farmaceutycznej wobec konkretnego pacjenta musimy mieć jego pisemną zgodę. Opieki nie jest w stanie prowadzić farmaceuta jednocześnie obsługujący pacjentów za pierwszym stołem, zamawiający bądź przyjmujący leki do apteki. Dlatego też nie jest w stanie właściwie prowadzić opieki farmaceutycznej apteka prowadzona przez jednego magistra farmacji. Proszę jednak nie zapominać o jakże ważnej w procesie opieki farmaceutycznej dokumentacji. Zebrane i usystematyzowane uwagi i spostrzeżenia są nie tylko przydatne w rozwiązywaniu konkretnych problemów lekowych, ale stanowią one materiał do wymiany poglądów i doświadczeń związanych z praktycznym wykonywaniem opieki farmaceutycznej.
   Mimo braku kilku ważnych elementów, o których mówi Strategia, nie ma na co czekać. A skoro już o tym mowa, to czego nam brakuje? Nie mamy jednostki centralnie koordynującej działania związane z opieką farmaceutyczną z ramienia NRA. Nie mamy centrum zbierania, wymiany i archiwizacji informacji. Nie mamy systemu akredytacji i certyfikacji w zakresie opieki farmaceutycznej. Nie mamy monitoringu wszelkich działań związanych z opieką farmaceutyczną. Braków jest dużo więcej. Ale nie są one żadną wielką przeszkodą. Jestem przekonany, że w najbliższym czasie wymienione braki zostaną uzupełnione. Jedno jest ważne, mianowicie mamy niebywałą okazję pokazać swoim pacjentom jak farmaceuci umieją i mogą troszczyć się o stan ich zdrowia, ba! o jego poprawę. Popularyzujmy opiekę farmaceutyczną w społeczeństwie i przyzwyczajajmy ludzi do jej dobrodziejstwa. Niech nasi pacjenci ucieszą się, że wreszcie ktoś naprawdę o nich myśli, chce im pomóc, zaopiekować się nimi i polepszyć ich zdrowie i styl życia.

 

dr n. farm. Tadeusz Bąbelek

Prezes Wielkopolskiej Okręgowej Rady Aptekarskiej w Poznaniu