marzec 2012, nr 67/45 online
CO DALEJ ZE STRATEGIĄ WDRAŻANIA
OPIEKI FARMACEUTYCZNEJ?
Jednym z wymiernych efektów obrad okrągłego stołu i prac przedstawicieli świata naukowego i środowiska zawodowego farmaceutów podczas XIX Zjazdu Naukowego Polskiego Towarzystwa w 2004 r. we Wrocławiu było powołanie przez Naczelną Izbę Aptekarską i Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne wspólnego zespołu ds. opieki farmaceutycznej. W 2007 r. zespół opublikował Strategię wdrażania opieki farmaceutycznej w Polsce, a potem prace zespołu zawieszono. Wydaje się, że 5 lat to dobry moment na dokonanie podsumowań i ocenę, w jakim stopniu strategię udało się zrealizować.
W dalszej części niniejszego artykułu będę chciała odnieść się do zapisów strategii, tych którzy jej nie znają odsyłam do archiwum publikacji w Aptekarzu Polskim [1]. W strategii założono, że jej realizacja wymaga przeprowadzenia szeregu działań, których celem będzie usankcjonowanie opieki i jej przedstawienie społeczeństwu. Poniżej przedstawiam komentarz dotyczący stopnia realizacji zaproponowanych w strategii działań.
a. prawne usankcjonowanie opieki farmaceutycznej
Z całą pewnością podjęte przez środowiska akademickie dyskusje dotyczące praktyki farmaceutycznej, otwartość tego środowiska na zmiany i jego zaangażowanie w badania w tym obszarze dostarczają dowodów na skuteczność opieki. Jednym z niewątpliwych osiągnięć polskich farmaceutów jest wpisanie opieki farmaceutycznej do obowiązującego prawa i wskazanie jej jako jednej z form wykonywania zawodu farmaceuty. Ujęta w ustawie o izbach definicja jest definicją podaną w strategii, a o kulisach jej wprowadzania można przeczytać w stenogramach z posiedzenia Komisji Zdrowia Sejmu RP [2]. Nawet jeśli możemy być dumni z definicji opieki, to zapisy te nie są wystarczające do jej upowszechnienia i prawnego usankcjonowania. Nie towarzyszyły im bowiem żadne działania, które ułatwiłyby prowadzenie jej w praktyce. W dalszym ciągu prowadzenie dokumentacji opieki farmaceutycznej wymaga od farmaceuty uzyskania zgody Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych. Brakuje także oficjalnych wytycznych lub zaleceń, które określiłyby zakres dokumentacji. Prowadzenie opieki ułatwiłoby także wypracowanie razem z lekarzami i innymi zawodami medycznymi wspólnego stanowiska w zakresie podziału odpowiedzialności i roli poszczególnych zawodów w obszarze związanym z monitorowaniem farmakoterapii, wzorem w tym zakresie mogą być porozumienia niemieckich lekarzy i farmaceutów [3].
b. rozpowszechnienie informacji o opiece w społeczeństwie
Przeprowadzone w roku 2011 wyniki sondażu TNS OBOP wskazały, że jedynie 6% Polaków słyszało o opiece farmaceutycznej [4]. Być może większą w tym zakresie znajomością tego określenia wykazaliby się lekarze, ale niestety nie zostały dotychczas w Polsce przeprowadzone żadne badania w tym zakresie. Pewnie nie można nazwać przełomem dwugłosu lekarza i farmaceuty, który ukazał się w 2011r. w Gazecie Lekarskiej i został przedrukowany również przez Aptekarza Polskiego [5,6], ale z całą pewnością miał on szansę przybliżyć to zagadnienie lekarzom.
c. uzyskanie finansowania opieki z funduszy publicznych
Obowiązujące w Polsce przepisy jednoznacznie wskazują na konieczność udowodnienia opłacalności ekonomicznej każdej procedury, która ma być finansowana z funduszy publicznych. Szczegółowo o tych zagadnieniach pisałam wcześniej [7]. Jednym z celów działań naukowych prowadzonych przez zespół, którym kieruję, jest właśnie przeprowadzenie tego rodzaju analizy, ale można to zrobić jedynie w oparciu o realne dane, których niestety w Polsce ciągle brakuje.
d. wprowadzenie zajęć przeddyplomowych z „opieki farmaceutycznej”
Dzięki zaangażowaniu wielu osób z samorządu i PTFarm udało się przeprowadzić proces harmonizacji w zakresie nauczania opieki farmaceutycznej studentów na kierunku farmacja. Wspólne spotkania zarówno wykładowców prowadzących zajęcia w obszarach praktyki farmaceutycznej, jak i Konferencje Dziekanów Wydziałów Farmaceutycznych poświęcone tym zagadnieniom zaowocowały wpisaniem przedmiotu opieka farmaceutyczna do minimum programowego dla kierunku farmacji. Taka harmonizacja pozwala przygotować fachowców, którzy w przyszłości będą świadczyć opiekę w aptekach ogólnodostępnych.
Warto zwrócić uwagę na fakt, że to prawdopodobnie właśnie te działania prowadzone z udziałem przedstawicieli Ministerstwa Zdrowia zwróciły uwagę rządzących na zjawisko jakim jest opieki farmaceutyczna i jego znaczenia dla zdrowotności społeczeństwa i stały się prawdopodobnie punktem wyjścia do wprowadzenia prawnej definicji opieki.
e. opracowanie modelu szkolenia ciągłego farmaceutów w zakresie opieki farmaceutycznej
W ramach obowiązkowych szkoleń ciągłych prowadzonych dla farmaceutów szereg kursów poświęconych jest problematyce opieki farmaceutycznej, a ich szczegółowe opisy łatwo znaleźć [8]. Trudno natomiast obecnie znaleźć informację jak wiele kursów w tym zakresie oferuje się w Polsce, osoby zainteresowane udziałem w tego rodzaju szkoleniach muszą śledzić strony jednostek szkolących farmaceutów na poszczególnych Wydziałach Farmaceutycznych. Opieka farmaceutyczna jest realizowana także w ramach specjalizacji z farmacji aptecznej i stała się częścią egzaminu praktycznego [9].
f. przygotowanie odpowiedniej kadry wykładowców
Wydaje się, że najlepszymi wykładowcami w obszarze praktyki zawodowej są praktycy, niestety wciąż brakuje osób, które zechciałyby się zaangażować w działalność szkoleniową na rzecz innych farmaceutów. Ten brak wynika przede wszystkim z faktu, iż niewielu farmaceutów w Polsce prowadzi opiekę w praktyce, a tym samym niewiele jest osób, które mogą z innymi podzielić się własnymi doświadczeniami w tym obszarze. Bez wątpienia w Polsce jest grupa osób zaangażowanych w szkolenia z zakresu opieki farmaceutycznej skupiona m.in. w powołanej do życia w 2009 roku Ogólnopolskiej Sekcji Opieki Farmaceutycznej. Sekcja ma stanowić forum wymiany myśli i doświadczeń, a jej sukcesem wymiernym jest zorganizowanie już dwóch konferencji naukowo-szkoleniowych „Prowadzenie opieki farmaceutycznej”.
g. zaproponowanie wdrożenia konkretnych programów opieki i zorganizowanie pilotażowych grup aptek realizujących te programy
Ani samorząd zawodowy, ani PTFarm nie angażują się w działania na rzecz wdrożenia projektów opieki farmaceutycznej. Jedyne programy tego typu prowadzone obecnie w Polsce to projekty naukowe, opracowane i wdrożone przez zespoły badawcze z Krakowa i Poznania. Niestety w przyszłości, kiedy zakończone zostanie finansowanie tych projektów z funduszy na naukę, ich dalsza realizacja może stanąć pod znakiem zapytania.
h. przygotowanie zasad akredytacji i certyfikacji
Poza ogólnymi założeniami opisanymi w strategii i innych dokumentach nic nie zostało jeszcze zrobione w tym zakresie [10,11]. Otwartym pozostaje pytanie czy farmaceuci boją się certyfikacji i akredytacji postrzegając ją jako kolejne ograniczenie swobody ich działań zawodowych, czy dostrzegą w nich szansę dla siebie, która pozwoli im udowodnić własną wartość i w dobie „sztywnych marż” będzie wyróżnikiem apteki i jej personelu.
i. opracowanie metod, zasad i narzędzi dokumentacji działań związanych z opieką
To obszar, który pozostał niezrealizowany. Poza ogólnymi, przedstawionymi w strategii wytycznymi oraz narzędziami opracowanymi na potrzeby programów naukowych, nie udało się opracować żadnych dodatkowych materiałów, które farmaceuci mogliby wykorzystać w swojej codziennej pracy z pacjentem.
Na pierwszy rzut oka wydaje się, że przez ostatnie kilka lat w zasadzie znaczną część działań ujętych w strategii udało się zrealizować. Z całą pewnością nie można jednak powiedzieć, że opieka farmaceutyczna jest w Polsce realizowana, o jej istnieniu nie wiedzą bowiem pacjenci, a znaczna część farmaceutów interpretuje ją w dowolny sposób, lub nie wykazuje nią zainteresowania [12,13].
Można oczywiście denerwować się na tych, którzy wykorzystują termin „opieka farmaceutyczna” niezgodnie z zapisaną w prawie definicją. Trzeba mieć jednak świadomość, że nie jest to nazwa zastrzeżona, a tylko farmaceuci mogą sprawić, że nie będzie wykorzystywana w nieodpowiedni sposób. Jak mogą to zrobić? W prosty sposób, prowadząc opiekę, dzisiaj, już, nie oglądając się na innych i nie czekając na narzędzia, zasady, wytyczne lub przepisy. Podziękują im za to pacjenci.
dr hab. Agnieszka SkowronPracownia Farmakoepidemiologii
i Farmakoekonomiki
Wydziału Farmaceutycznego UJ CM
Fot. Fotolia.com
Piśmiennictwo
1. Bąbelek T., Brandys J., Grześkowiak E., Łazowski J., Marczak J., Olczyk-Andryszek T., Skowron A., Stożkowska W.: Strategia wdrażania opieki farmaceutycznej w Polsce, Aptekarz Polski 2007, 2(12), s. I-XII (Biuletynie NRA nr IV/17/2007, s. I – XII).
2. stenogram
3. Współpracy lekarzy i aptekarzy w farmakoterapii, wspólna deklaracja BDA i ABDA, Kolonia 19.12.1997; tłum. i oprac. Łazowski J.; Opieka Farmaceutyczna; 2006-2007; 4(41) -1(42), s.166-168
4. http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/opieka-farmaceutyczna-to-dla-polakow-nieznana-nowosc
5. Pod opieką farmaceuty, Gazeta Lekarska 2011, 8, s. 6-13
6. Opieka farmaceutyczna. Przeciwwskazania? Nie występują. Aptekarz Polski 2011, 59 (37 online), s. 11-13
7. Skowron A.: O potrzebie opieki farmaceutycznej i jej finansowania. Aptekarz Polski 2011, 61 (39e), s. 31-32
8. Tematy i programy kursów do realizacji w ramach kształcenia ciągłego farmaceutów. ww.cmkp.edu.pl/farmacja/farmacja_kursy_propozycja_2012.htm
9. Program specjalizacji w farmacji aptecznej. www.cmkp.edu.pl/farmacja/farmacja apteczna podstawowy.pdf
10. Bąbelek T,: Certyfikacja w opiece farmaceutycznej. Aptekarz Polski 2010, 45 (23), s.28-30
11. Skowron A.: Model opieki farmaceutycznej dla polskiego systemu zdrowotnego. (Rozprawa habilitacyjna), Wydawnictwo Fall, Kraków 2011
12. Skowron A., Gołda A., Dymek J., Brandys J. Postawa farmaceutów wobec opieki farmaceutycznej i jej definiowanie. XXI Naukowy Zjazd PTFarm, Gdańsk 12-15 września 2010, Streszczenia s.219, DDU6
13. Skowron A., Rybka B.: Bariery we wprowadzaniu opieki farmaceutycznej w Polsce. Farm Pol 2011, 67 (4), s.217-221
