06.2011 – „Zabytkowe warszawskie meble apteczne – wielki dar dla Muzeum Farmacji w Warszawie.”

czerwiec 2011, nr 58/36 online

ZABYTKOWE WARSZAWSKIE MEBLE APTECZNE

– wielki dar dla Muzeum Farmacji w Warszawie

 Noc z 17 na 18 czerwca 2011 roku stała się kolejną ważną datą w burzliwej i nie do końca jeszcze odsłoniętej historii jednych z najstarszych (jeśli nie w ogóle najstarszych) warszawskich mebli aptecznych. Tej nocy, między godziną 20:00 a 4:00 rano, zostały one przewiezione z likwidowanej przy ul. Krakowskie Przedmieście 19 "Apteki na Trakcie Królewskim" do siedziby Muzeum Farmacji im. mgr Antoniny Leśniewskiej Oddział Muzeum Historycznego m.st. Warszaw

 

 

Zachowany do naszych czasów komplet mebli jest imponujący. Składa się z kilkunastu elementów, które w pomieszczeniach apteki przy Krakowskim Przedmieściu 19 podzielone zostały na dwie grupy: wyposażenie sali ekspedycyjnej i zaplecza oraz wyposażenie gabinetu kierownika.

Meble należące do pierwszej z wymienionych grup wykonane zostały w drewnie sosnowym (z szufladami z drewna topoli). Ich powierzchnie pokryto okładziną mahoniową, oryginalnie wykończoną tzw. "politurą francuską". Są to: ponad trzymetrowej długości pierwszy stół apteczny zwieńczony na każdym z boków dwoma dwustronnymi serwantkami, zaopatrzony ponadto w przedłużenia zdobione intarsją, kantor kasy, szafa kredensowa i drzwi do biura, dwie szafy kredensowe (każda złożona z trzech mniejszych elementów: dwóch szaf bocznych oraz łącznika z szufladami i otwartymi półkami), dwa kredensy regałowe, fragment szafy regałowej (pierwotnie rozwiniętej o element łączący się z zachowanym segmentem pod kątem prostym), dwustronna etażerka (tzw. pomocnik apteczny).

Z kolei meble składające się na wyposażenie biura stworzone zostały z trzech gatunków drewna – korpusy z drewna iglastego, płyciny drzwiczek z brzozy, natomiast elementy ozdobne z dębu. Komplet składa się z kredensu będącego także obramowaniem drzwi wejściowych, masywnego kredensu z podstawą w postaci szafek, biurka, fotela oraz dwóch pulpitów.

Przedstawiony i scharakteryzowany wyżej podział garnituru mebli na dwie grupy wynika z funkcji, jaką meble te w pierwszym założeniu miały spełniać oraz – co się z tym pośrednio wiąże – także z ich datowania.

Najstarszymi obiektami w ramach opisywanego kompletu są meble należące do pierwszej grupy. Według opinii konserwatorskiej mgr inż. Artura Jaworskiego sporządzonej na zlecenie PZF CEFARM Warszawa (która to opinia stanowi notabene jedno ze źródeł dla niniejszego tekstu) meble te powstały najprawdopodobniej w jednym warsztacie i, co jest z tym związane, w jednym czasie – w czwartej ćwierci XIX w. Na to ostatnie wskazują cechy stylistyczne obiektów – eklektyzm oraz historyzm – szczególnie modne we wspomnianym okresie. Jeśli zaś chodzi o wykonanie w jednym warsztacie, wskazują na to istniejące – obok kilku różnic – wzajemne podobieństwa pomiędzy poszczególnymi obiektami zarówno w formie i zdobieniach, jak i w zakresie użytych do ich wykonania materiałów. Ponadto, ówczesne realia ekonomiczne, takie jak obowiązujące wysokie cła oraz wysokie koszty transportu, wskazywać mogą na Warszawę, jako miejsce wykonania opisywanych mebli. W Warszawie istniały w tym czasie warsztaty, oferujące warunki (odpowiednio duże pracownie, obecność fachowców), w których mogły zostać wykonane obiekty tak wysokiej jakości, jak omawiane.

Meble omawianej pierwszej grupy zostały zaprojektowane i wykonane z przeznaczeniem do konkretnego wnętrza. Wnętrzem tym była istniejąca od lat 60. XIX w. apteka Henryka Klawe, umiejscowiona w Kamienicy Ambroszkiewicza przy pl. Aleksandra (obecnie pl. Trzech Krzyży) pod numerem 10.

Z kolei meble należące do drugiej grupy, tj. stanowiące wyposażenie biura apteki, powstały później, niż meble z pierwszej grupy, oraz w różnym czasie w ciągu XX stulecia. Najstarszymi są dwa pulpity wykonane na przełomie XIX i XX w.; kredens powstał w pierwszej ćwierci XX w., biurko w Dwudziestoleciu Międzywojennym, wreszcie najmłodszy fotel w latach 60. XX w.

Tak skompletowane meble przetrwały w aptece przy pl. Trzech Krzyży do połowy lat 70. XX w. – do czasu likwidacji apteki, kiedy to została zburzona ocalała w czasie II wojny światowej kamienica pod numerem 10. W momencie likwidacji, od 1951 roku, apteka była placówką państwową; wcześniej, po jej sprzedaży w 1920 roku przez Henryka Klawe należała kolejno do Henryka Czerwińskiego i Izydora Nasierowskiego, Antoniego Piotrowskiego i Stefana Laubego (w latach 1933 – 45), Stefana Laubego (w latach 1945 – 51).

Po likwidacji apteki przy pl. Trzech Krzyży odnowione przez Pracownię Konserwacji Zabytków i wpisane do Rejestru Zabytków (pod numerem 2083 B) meble trafiły do apteki przy Krakowskim Przedmieściu 19; podczas likwidacji tejże w roku bieżącym – o czym szczegółowo wspomniałem na początku artykułu – do warszawskiego Muzeum Farmacji przy ul. Piwnej 31/33. Należy mieć nadzieję, że jest to ostatnia wędrówka tych pięknych i cennych pod względem artystycznym i naukowym zabytków, cennych szczególnie w kontekście zniszczonej i zrabowanej podczas ostatniej wojny Warszawy.

Na zakończenie warto przytoczyć ciekawostkę związaną z opisywanymi meblami. Otóż uplasowały się one w ramach dwóch wydarzeń artystycznych. Ich opis znaleźć można bowiem na początku powieści "Zły" Leopolda Tyrmanda, pojawiają się także w jednej ze scen głośnego filmu Romana Polańskiego pt. "Pianista".

mgr Marcin Więcek

Muzeum Farmacji im. mgr Antoniny Leśniewskiej

Oddział Muzeum Historycznego m.st. Warszawy

OPISY DO ZDJĘĆ:

1) Widok pierwszego stołu aptecznego z dwoma serwantkami, w tle jedna z dwóch szaf kredensowych

2) Drzwi wejściowe do gabinetu kierownika

3) Pomocnik apteczny

fot.: Paula Alaborska