Farmaceutyczny Budapeszt

   Pierwsze działania, zmierzające do powstania muzeum, gromadzącego zabytki dawnego aptekarstwa, podjęto w Budapeszcie w 1896 roku. W 1909 powołano pierwsze muzeum farmacji, mieszczące się przy lokalu „Zjednoczenia węgierskich aptekarzy w Budapeszcie”. Jak relacjonowała galicyjska „Kronika Farmaceutyczna” muzeum to obejmuje ośm różnych działów. W pierwszym oddziale znajdują się starożytne naczynia i części składowe urządzeń aptecznych, w następnych znajdują się książki, dokumenta, zbiory lekarstw i t.d.” Jak zastrzegano „muzeum to otwarte jest codziennie dla zwiedzających.”

Ilustracja 1
Kamieniczka przy Tárnok utca 18,

   W 1948 budapeszteński Uniwersytet Medyczny zorganizował ekspozycję historyczną, poświęconą historii farmacji. W 1965 zbiory te przekazane zostały Muzeum Historii Medycyny im. Ignacego Semmelewisa, a w 1974, w kamienicy przy Tárnok utca 18, otwarte zostało muzeum farmacji (Patikamúzuem). Na jego ekspozycję składa się dawne wyposażenie aptek Budy, Pesztu i innych miast węgierskich, zbiory budapeszteńskiej Akademii Medycznej oraz kolekcje prywatne. Mieści się ono w samym sercu starówki Budy, nieopodal kościoła Św. Macieja i Baszty Rybackiej. Kamienica przy Tárnok utca wybrana została nieprzypadkowo: od 1740 (inne źródła mówią o roku 1745) parter jej był siedzibą apteki „Pod Złotym Orłem” („Arany Sas Patika”), uznawanej za najstarszą aptekę Budapesztu. Apteka ta założona została przy placu Dísz tér w ostatnich latach XVII wieku, po wyzwoleniu Węgier spod okupacji tureckiej, przez aptekarza Ferenca Ignácego Bösingera, burmistrza Budy w latach 1695-1705.

Ilustracja 2
Herb apteki „Pod Złotym Orłem”.

   Budapeszteńskie Muzeum Farmacji składa się z zaledwie trzech sal, należy jednak przyznać, że są one urządzone bardzo estetycznie i z dużym wyczuciem potrzeb zwiedzających – zarówno laików, jak i osób ściślej związanych z farmacją. Po wejściu do Patikamúzuem, w głębi pierwszego pomieszczenia, uwagę zwraca odtworzone wnętrze wspomnianej apteki „Pod Złotym Orłem”. Sklepienie pokrywają w tym miejscu oryginalne freski. Na wyposażenie zrekonstruowanej apteki składają się meble z pięknymi szufladami, zdobionymi alegorycznymi malowidłami, przedstawiającymi wygląd przechowywanego w nich surowca i miejsce zbioru. Na stole ekspedycyjnym i regałach prezentowane są wagi palcowe, kamienne i marmurowe moździerze, odważniki, potężna waga szalkowa oraz piękne, XVII, XVIII i XIX-wieczne naczynia apteczne, zarówno szklane jak i majolikowe.
   Na przestrzeni dzielącej opisane wnętrze apteki i wejście do Patikamúzuem umieszczono trzy przeszklone gabloty, w których eksponowane są prawdzie skarby dawnej farmacji: naczynia na leki z przełomu II i III wieku nasze ery, odnalezione na terenie miasta Aquincum, stolicy rzymskiej prowincji Panonia. Ponadto w gablotach oglądać możemy kilkadziesiąt przepięknych, bogato zdobionych włoskich majolikowych naczyń aptecznych z XVII i XVIII wieku, kilkusetletnie moździerze oraz liczne XVII i XVIII-wieczne starodruki. Całości dopełniają szklane naczynia pochodzące z XVIII wieku, na których widnieją herby aptek, w których służyły.
   W kolejnej sali Patikamúzuem znajduje się ekspozycja surowców mineralnych i ziołowych wraz z naczyniami aptecznymi, służącymi niegdyś do ich przechowywania, duża kolekcja odważników, infuzorki, mikroskop, naczynia laboratoryjne, prasa apteczna, apteczka podróżna. W sali tej znaleźć można również firmowe pudełka na leki oraz odpisy recept, pochodzące z węgierskich aptek, a także kolejne starodruki, oryginalne moździerze i wagi. Prezentowana jest także kolekcja okolicznościowych medali i odznaczeń farmaceutycznych. Pomiędzy wszystkimi tymi eksponatami uwijają się… kukiełki, wyobrażające aptekarza i jego pomocników. Całości dopełniają piękne XIX-wieczne ryciny roślin leczniczych oraz dokumentacja ikonograficzna dawnych budapeszteńskich aptek.
   Według pracowników Patikamúzuem największą popularnością wśród zwiedzających cieszy się „pracownia alchemika”, będąca w rzeczywistości udaną rekonstrukcją laboratorium aptecznego z przełomu XVIII i XIX wieku. Znajdźmy tu podstawowe atrybuty tego typu miejsc, czyli wysuszonego krokodyla, zakonserwowane w słojach płazy i gady, muszle, setki kolbek, moździerzy i moździerzyków, cynowe, miedziane i porcelanowe rondelki oraz lejki, łyżeczki, różnych rozmiarów kociołki, wagi palcowe i szalkowe, piec destylacyjny, alembiki, sita… Nastroju aptecznego laboratorium dopełniają pięknie oprawione obrazy o tematyce aptekarskiej.

   Budapeszt to jednak nie tylko muzeum farmacji, ale także przepiękne stare apteki (Gyógyszertár, Patika). Już u stóp Budy, przy Fő utca, w witrynie okiennej restauracji, znajduje się skromna ekspozycja historyczna poświęcona aptece „Pod Niedźwiedziem”, działającej tu w latach 1885-1949. Bodaj najpiękniejszą i najlepiej zachowaną starą apteką w Budapeszcie jest apteka „Gránátalmához” przy ulicy Frankel Leó út. Na unikalnych neogotyckich meblach, pochodzących z roku 1899, eksponowane są także oryginalne naczynia apteczne.

   Po opuszczeniu Budy, przejściu Mostem Łańcuchowym i wkroczeniu do nowszej części miasta – Pesztu, warto przebyć parę kroków i zaglądnąć na sąsiadującą ze słynną ulicą Váci zaciszną Dorottya utca. W izbie ekspedycyjnej znajdują się nowoczesne meble, a w ich górnej części umieszczono przedwojenne naczynia apteczne, m.in. ze szkła rubinowego, uranowego i oranżowego. Najciekawsza jest jednak receptura tej apteki – w całkowicie nowym wnętrzu, obok wag elektronicznych i unguatorów, pracującym tu farmaceutom służą tu nadal przepiękne, oryginalnie zdobione naczynia apteczne: szklane i porcelanowe. Wzruszającym musi być zapewne korzystanie z naczyń, z których substancje lecznicze nasypywało już kilka pokoleń aptekarzy…

   Kolejną warta odwiedzenia apteką Pesztu jest założona w roku 1922 „Belvárosi Gyógyszertár” przy Szervita tér. Także i tutaj nie zachowały się stare meble, ocalało jednak kilkanaście przepięknych drewnianych naczyń aptecznych na surowce ziołowe, m.in. na proszkowane kłącze imbiru, ziele glistnika, liść pokrzyku wilczej jagody, owoce kolokwinty, nasiona zimowitu i kozieradki. Eksponowane są one bardzo efektownie, w przeszklonych witrynach okiennych, towarzyszących drzwiom wejściowym.

   Inną starą apteką Pesztu jest bajkowo piękna, tonąca w bieli modernistycznych mebli apteka przy Rákóczi út. W przeszklonych, zabytkowych regałach wyeksponowano kilkadziesiąt bardzo rzadkich uranowych naczyń aptecznych z początku XX wieku. Kolejną aptekę z zabytkowym wnętrzem znaleźć można przy Bródy Sàndor utca.
   W odległości pół godziny marszu z ulicy Váci, przy Üllői út, pod numerem 105 mieści się legendarna apteka „Pod Orłem”, z zachowanym dawnym wnętrzem, w którym dominuje potężna rzeźba czarnego orła, wspierającego się na aptecznym zegarze. W przeszklonych meblach eksponowane są piękne naczynia apteczne, zaś na regałach – unikalne naczynia majolikowe oraz rzeźby przedstawiające patronów farmacji. Nie to jednak wszystko jest przyczyną tak dalekiej wędrówki z centrum Pesztu! Na początku XX wieku opisywana apteka należała do aptekarza Gedeona Richtera (1872-1944). W roku 1901 założył on przy swej aptece nowoczesne laboratorium farmaceutyczne, które bardzo szybko zaczęło się rozwijać, stając się zalążkiem przyszłego koncernu farmaceutycznego, a zarazem pierwszą profesjonalną fabryką farmaceutyczną na Węgrzech. Wkrótce powstały położone już poza Budapesztem zakłady produkcji organopreparatów i preparatów roślinnych, a wreszcie – zakłady prowadzące syntezy chemiczne. W okresie dwudziestolecia międzywojennego zakłady Gedeona Richtera posiadały już ugruntowaną pozycję i przedstawicielstwa handlowe niemal w całej Europie. Wytwarzano ponad sto leków, w tym insuliny, słynne preparaty lecytynowe, witaminy i preparaty hormonalne. Obecnie firma Gedeon Richter jest największym węgierskim wytwórcą farmaceutyków, zaś postać jej założyciela upamiętnia tablica wmurowana na fasadzie kamienicy przy Üllői út 105.