03.2009 – „Leki i pożywienie – interakcje.”

   Zapewne każdy bez wahania zgodzi się ze stwierdzeniem, że skuteczna i bezpieczna farmakoterapia nie jest możliwa bez uwzględnienia interakcji, jakie zachodzą pomiędzy  poszczególnymi substancjami leczniczymi. Rzadziej natomiast myślimy o tym, że również pożywienie może wchodzić w farmakologicznie istotne relacje ze stosowanymi lekami. Badanie tego typu zależności to stosunkowo młoda dziedzina nauki, mimo to legitymująca się całkiem pokaźnym zbiorem faktów i doniesień naukowych. Podsumowaniem aktualnego stanu wiedzy z tego obszaru jest publikacja pod tytułem „Leki i pożywienie – interakcje”, której redaktorem naukowym jest prof. dr hab. Zofia Zachwieja. Książka jest owocem współpracy czterech Zakładów Bromatologii Uniwersyteckich Wydziałów Farmaceutycznych Akademii Medycznych. Publikacja omawia wpływ pożywienia na biodostępność 334 leków, przy czym  posiada indeks zawierający ich nazwy handlowe, co ułatwia wyszukiwanie konkretnych preparatów. Zawiera również bardzo rozbudowane piśmiennictwo wraz z odnośnikami w tekście. Oprócz części szczegółowej czytelnik znajdzie także opisowe rozdziały omawiające zagadnienia z dziedziny fizjologii żywienia i opisy mechanizmów wzajemnych interakcji pomiędzy żywnością, a przyjmowanymi lekami.

   Wpływ leków i pożywienia jest obustronny i może zachodzić na różnych etapach fizjologicznych czynności organizmu mających na celu przetworzenie przyjętych cząsteczek chemicznych. Pożywienie może modyfikować efekt terapeutyczny leków poprzez wpływ na ich wchłanianie, transport, biotransformację, biodostępność i wydalanie. Co ciekawe – fakt, iż pokarm jest powszechnie uważany za wartościowy nie przekłada się na bezpieczeństwo jego przyjmowania z lekami. Wiele pokarmów postrzeganych za zdrowe jest sprawcami interakcji z substancjami leczniczymi. Klasyczne przykłady  to m.in.  interakcja tyraminy  – będącej składnikiem serów i win – z inhibitorami MAO, adsorpcja leków na cząstkach błonnika pokarmowego, kompleksowanie niektórych medykamentów przez wapń i magnez obecny w nabiale, czy też przez żelazo z przetworów mięsnych.  
   Niektóre z interakcji klasyfikuje się jako niebezpieczne ze względu na rodzaj leków, których metabolizm ulega modyfikacji. Między innymi dosyć dobrze poznano groźne w skutkach interakcje niektórych leków i  soku grapefruitowego, który wpływa na aktywność jednego z enzymów z grupy CYP. Jak się okazuje podobne właściwości stwierdzono w przypadku soków z innych owoców cytrusowych tj. pomelo, czy kwaśne pomarańcze, a nawet soku żurawinowego.  Nie sposób nie wspomnieć, że interakcje mogą być nie tylko negatywne. Na przykład stwierdzono polepszenie działania antypsychotycznego haloperidolu, gdy podawany on był łącznie z ekstraktem z Ginkgo biloba. Również leki mogą powodować zmiany w przyswajalności pewnych składników pokarmowych. Mogą zaostrzać apetyt lub go zmniejszać, mogą nawet zmieniać doznania smakowe. W skrajnych przypadkach leki mogą być przyczyną niedożywienia, otyłości, hipo lub hiperwitaminoz. Oczywiście żywność to nie tylko składniki pokarmowe, ale także szereg dodatków chemicznych, a nawet zanieczyszczeń które również mogą wchodzić w interakcje z lekami. To tylko kilka przykładów z bogatego repozytorium interakcji, jakie mogą zachodzić podczas prozaicznych, choć przecież niezbędnych codziennych czynności jak spożywanie posiłków, czy przyjmowanie zaleconych leków.
   Zgromadzenie w jednym miejscu wielu aktualnych danych z dziedziny interakcji lek-żywność jest godne uwagi ze względu na fakt, iż prowadzenie badań mających na celu wykrycie konkretnych interakcji jest trudne, a ich wyniki często są niejednoznaczne. Tym większa jest potrzeba systematyzacji tej wiedzy na bazie aktualnych doniesień, zwłaszcza w kontekście nadchodzą przygotowywania się farmaceutów do podjęcia zadań opieki farmaceutycznej. Nie trudno sobie wyobrazić, iż informacje na temat przyzwyczajeń żywieniowych pacjenta mogą być znakomitym uzupełnieniem wywiadu dotyczącego stosowanych leków.