Szkoła polskiej farmacji. Uczeni i ich dzieła. Prof. dr hab. Stanisław Krauze (1902 – 1977).
Urodził się 11 listopada 1902 roku w Łodzi, jako syn robotnika, działacza organizacji rewolucyjnych SDKPiL oraz PPS. Wychowywał się w trudnych warunkach materialnych, toteż ucząc się równocześnie pracował zarobkowo. W 1920 roku służył jako ochotnik w wojsku polskim, a rok później po zakończeniu działań wojennych ukończył naukę w Państwowym Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika w rodzinnym mieście. Dyplom magistra farmacji uzyskał na Oddziale Farmaceutycznym Uniwersytetu Warszawskiego w 1924 roku. Bezpośrednio po studiach rozpoczął pracę w macierzystej uczelni na stanowisku starszego asystenta w Katedrze Nauki o Środkach Spożywczych. Był uczniem i współpracownikiem wybitnych naukowców w tej dyscyplinie: początkowo prof. Stanisława Przybytka, a od 1928 roku prof. Adama Maurizio. W tym czasie na podstawie ćwiczeń prowadzonych ze studentami, opracował wraz ze współpracownikiem Cezarym Wichrowskim skrypt pod tytułem „Metodyka badania produktów spożywczych i przedmiotów użytku codziennego” (I wyd. 1926, II wyd. 1931). Jednocześnie pracował w Zakładzie Chemii Farmaceutycznej u prof. Jana Zalewskiego, byłego ucznia światowej sławy chemika i fizjologa – prof. Marcelego Nenckiego. We wspomnianym Zakładzie wykonał pracę doktorską pt. „Badania nad terpentyną polską” i na jej podstawie otrzymał w 1931 roku stopień naukowy doktora farmacji. Od tego też roku prowadził wykłady z technologii żywności w Wyższej Szkole Wojennej, a później w Wyższej Szkole Intendentury. W 1932 roku po uzyskaniu stypendium z Funduszu Kultury Narodowej odbył roczny staż naukowy w Laboratorium Higieny Żywności Państwowego Urzędu Zdrowia w Bernie. Podczas stażu brał udział w opracowywaniu Szwajcarskiego Kodeksu Żywnościowego. Do IV urzędowego wydania Kodeksu weszły jego prace o środkach konserwujących, a podane w nim normy były obowiązujące dla wszystkich laboratoriów kantonalnych. Współpracował z wybitnymi badaczami, inicjatorami naukowej kontroli żywności, m.in.: dr T. von Fellenbergiem, prof. J. Werderem, prof. Burrim. Wspólnie z dr. von Fellenbergiem opracował test do wykrywania kwasu p-hydroksybenzoesowego, który wszedł do piśmiennictwa światowego, jako odczynnik Deniges-von Fellenberg-Krauze. Pobyt w Szwajcarii ostatecznie ukształtował zainteresowania naukowe dr. S. Krauzego i wytyczył jego dalszą karierę zawodową. W późniejszym czasie jeszcze kilkakrotnie odbywał podróże naukowe w celu poznania organizacji kontroli żywności i metod analizy środków spożywczych w innych krajach europejskich, m.in. we Francji i w Anglii. W 1935 r. jako młody, 33 letni wówczas naukowiec został mianowany dyrektorem Państwowego Zakładu Badania Żywności i Przedmiotów Użytku, który później został włączony do Państwowego Zakładu Higieny (PZH). Pomimo obciążeń pracami o charakterze usługowym i intensywnymi szkoleniami kadry analityków żywności, w Zakładzie rozwijano również działalność naukową. W latach 1934 – 1938 ogłoszono wiele oryginalnych prac doświadczalnych dotyczących m.in.: oznaczania ołowiu w garnkach glinianych, wykrywania sztucznych substancji zapachowych w żywności, własności barwników żywnościowych i metod ich wykrywania, oznaczania nikotyny w dymie tytoniowym. W 1937 roku dr S. Krauze habilitował się na Wydziale Farmaceutycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Podstawę habilitacji stanowiły badania nad Yerba-mate herbatą Ameryki Południowej, przedłożone Radzie Wydziału przez opiekuna rozprawy, ówczesnego kierownika Katedry Nauki o Środkach Spożywczych – prof. Witolda Rawitę – Witanowskiego.
Po wybuchu wojny, doc. Krauze pozostał w Warszawie i mimo represji ze strony okupanta, kontynuował pracę w Zakładzie Badania Żywności i Przedmiotów Użytku PZH. Kierując jego działalnością potrafił skutecznie eliminować z rynku małej wartości produkty spożywcze sprowadzane przez Niemców, wykazując ich szkodliwość. Na niesumiennych producentów żywności w kraju nakładał „prywatne” kary pieniężne, które przekazywał kierownikowi Ambulatorium Szpitala Ujazdowskiego na opłacanie leczenia pacjentów, głównie polskich żołnierzy – uczestników kampanii wrześniowej. Narażając życie pozostał w miejscu pracy w czasie Powstania Warszawskiego, kiedy budynek PZH był siedzibą powstańców i komendy V obwodu pułku „Baszta”. Działał w nim też punkt pierwszej pomocy dla rannych, zorganizowany przez pracowników Zakładu. Przez cały czas trwania okupacji hitlerowskiej współpracował z ruchem oporu. Ponadto brał czynny udział w nauczaniu studentów farmacji na tajnym Uniwersytecie Warszawskim i wraz z zespołem pracowników PZH opracowywał materiały do polskiego kodeksu żywnościowego.
Po zakończeniu wojny, w początkach 1945 r. przyjechał do Łodzi, gdzie wziął aktywny udział w organizowaniu Wydziału Farmaceutycznego na tworzącym się Uniwersytecie Łódzkim. Zorganizował od podstaw miejscową Katedrę Nauki o Środkach Spożywczych i objął jej kierownictwo. Jednocześnie kierował Zakładem Badania Żywności i Przedmiotów Użytku w centrali PZH, znajdującej się w czasowo w Łodzi. Jako jedyny w kraju docent habilitowany w zakresie bromatologii, w 1947 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego i przeniósł się do Uniwersytetu Warszawskiego na analogiczne stanowisko w Zakładzie Badania Środków Spożywczych (później Zakład Bromatologii). Po utworzeniu instytutów na wydziałach farmaceutycznych w Polsce w 1970 roku, został mianowany dyrektorem Instytutu Biofarmacji AM w Warszawie. Obie funkcje pełnił aż do przejścia na emeryturę w 1973 roku. Zakładem Badania Żywności i Przedmiotów Użytku kierował do 1962 roku, to jest przez 27 lat.
W prowadzonych przez siebie placówkach, prof. S. Krauze rozwijał intensywną działalność naukową i organizacyjną. Zakład Bromatologii UW wyróżniał się dużym dorobkiem obejmującym kilkaset publikacji. Wiele opracowań, powstałych pod jego kierunkiem znalazło uznanie w piśmiennictwie światowym. Wśród nich były prace dotyczące wartości odżywczej żywności; badania związane z określeniem wpływu na organizm zwierzęcy substancji obcych występujących w żywności, a zwłaszcza barwników i środków konserwujących; badania toksycznych właściwości naturalnych substancji występujących w żywności, zmian biochemicznych zachodzących w żywności oraz badania dotyczące występujących w niej pozostałości pestycydów. Na dorobek profesora złożyło się 91 prac doświadczalnych, 89 poglądowych i monografii, 10 podręczników i 8 skryptów. W 1948 roku zostały wydane „Materiały do Polskiego Kodeksu Żywnościowego”, opracowywane z udziałem prof. Henryka Ruebenbauera już podczas wojny. Książka ta była przez kilka lat jedynym źródłem wiedzy z tego zakresu dla studentów. Do innych, liczących się w kraju podręczników i monografii, autorstwa prof. S. Krauzego należy zaliczyć: „Artykuły żywności i przedmioty użytku” (W-wa, 2 tomy 1946, 1964), „Podstawowe wskazówki do wykonywania kontroli żywności i przedmiotów użytku” (W-wa, 1949, III wyd.), „Bromatologia” (W-wa, 1967, 1975, II wyd.) oraz S. Krauze, M. Nikonorow „Artykuły żywności i przedmiotów użytku. Ustawodawstwo – Metody badania – Ocena” (W-wa 1953), S. Krauze, L. Piekarski, Z. Bożyk „Podręcznik analityka żywnościowego” (W-wa, 1962). Jako dyrektor Państwowego Zakładu Badania Żywności i Przedmiotów Użytku kierował się troską o zapewnienie społeczeństwu zdrowej i dobrej żywności, co wymagało bezkompromisowej walki z brakiem wiedzy sanitarnej i marnotrawstwem. Dążył do zorganizowania i ujednolicenia nadzoru nad żywnością, nadania mu właściwych podstaw prawnych oraz naukowych. Ostatnie z wymienionych zadań realizował poprzez kształcenie personelu, intensywną pracę badawczą, wydawanie książek z zakresu bromatologii i specjalistycznych czasopism poświęconych zagadnieniom higieny. Z inicjatywy prof. Krauzego, w 1950 roku utworzono czasopismo „Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, których był pierwszym i długoletnim redaktorem naczelnym, a następnie członkiem komitetu redakcyjnego.
Prof. Stanisław Krauze został uznany za twórcę polskiej szkoły bromatologicznej, która do dzisiaj szczyci się bogatymi tradycjami i znaczącymi osiągnięciami. Był promotorem 22 doktoratów i opiekunem 16 habilitacji. Do grona jego uczniów należało wielu wybitnych specjalistów z zakresu bromatologii, pracujących w różnych placówkach naukowych w Polsce, m.in. byli to: Maksym Nikonorow, Kazimierz Monikowski, Henryk Młodecki.
Jako znawca zagadnień kontroli żywności brał czynny udział w pracach ważnych organizacji międzynarodowych. Od 1958 roku współpracował z Komisją Rady Europy do spraw Kodeksu Żywnościowego, przekształconą w 1962 roku w organizację FAO/WHO (KKŻFAO/WHO). Przez 8 lat pełnił funkcję ich prezesa. Aktywnie uczestniczył w wielu posiedzeniach poświęconych Kodeksowi Żywnościowemu, był współautorem rozdziału Kodeksu dotyczącego grzybów jadalnych. Współpracował z KKŻFAO/WHO do 1973 r. Ponadto był ekspertem Światowej Organizacji Zdrowia ds. substancji obcych w żywności. Za pracę nad Europejskim Kodeksem Żywnościowym został wyróżniony najwyższym odznaczeniem austriackim, przyznawanym cudzoziemcom – Złotą Odznaką Honorową (Das Grosse Goldene Ehrenzeichen), a także francuskim Krzyżem Oficerskim „Pour la Recherche et l’Invention”.
Prof. S. Krauze był członkiem wielu towarzystw naukowych, polskich i zagranicznych. W latach 1956 – 1973 uczestniczył w pracach Międzynarodowego Towarzystwa Zwalczania Chorób Cywilizacyjnych; w okresie tym pełnił przez kilka lat funkcję wiceprzewodniczącego. Należał do: Angielskiego Towarzystwa Chemików Analityków, Towarzystwa Analityków i Ekspertów Francuskich, Szwajcarskiego Towarzystwa Chemicznego, Polskiego Towarzystwa Chemicznego. Wiele czasu i energii poświęcił pracy na rzecz Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego (PTFarm), a także stowarzyszeń poprzedzających jego powstanie. W 1925 r. był jednym z inicjatorów powołania do życia Komitetu Budowy Gmachu dla Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Warszawskiego, a następnie został jego sekretarzem. Po przemianowaniu Komitetu w Towarzystwo Przyjaciół Wydziału i Oddziałów Farmaceutycznych przy Uniwersytetach w Polsce (1933) był jednym z najbardziej aktywnych członków prezydium, pełniąc kolejno funkcje: sekretarza generalnego, wiceprezesa i prezesa. Należał do najbardziej zasłużonych działaczy PTFarm, jako jego prezes w latach 1954 – 1956 i 1962 – 1967 oraz przedstawiciel Towarzystwa do Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej (FIP). Uczestniczył w pracach Kolegium Redakcyjnego „Farmacji Polskiej”, na łamach której zamieszczał wiele artykułów poglądowych i kronikarskich. Za zasługi dla nauk farmaceutycznych i PTFarm otrzymał w 1964 roku godność Członka Honorowego Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego.
Bliskie też były mu sprawy zawodu farmaceutycznego. Po utworzeniu izb aptekarskich, ściśle współpracował za ich pośrednictwem ze środowiskiem aptekarskim, służąc zawsze radą oraz wygłaszając odczyty ze swojej specjalności. Odważnie występował w obronie praw i honoru aptekarzy, walczył o ich poziom naukowy i etyczny, pozycję w społeczeństwie oraz kulturę farmaceutyczną.
Profesor Regina Skorupska-Olędzka, autorka wielu opracowań biograficznych dotyczących prof. S. Krauzego wspomina profesora w następujących słowach: „W pracy był ogromnie dociekliwy, pełen inicjatywy twórczej, a jednocześnie cechowała go wielka życzliwość dla ludzi młodych. Był człowiekiem niebojącym się konkurencji, dopingował do pracy, stawiał wciąż nowe problemy do rozwiązania. Cenił niezmiernie odwagę cywilną i własne zdanie w dyskusji naukowej, zawodowej i prywatnej”. Prof. Henryk Bukowiecki zapamiętał swojego kolegę – profesora tak: „… już na ławie uniwersyteckiej zwrócił na siebie uwagę znajomością języków, erudycją, energią i temperamentem polemisty. Kochał literaturę francuską, jego ulubionym autorem był Anatol France. Ogarniając myślą ogrom jego prac, powiem o Nim „La vie digne d’etre vecue”.
dr n. farm. Katarzyna Hanisz
Piśmiennictwo:
- Regina Olędzka: Prof. dr farm. Stanisław Krauze 1902 – 1977. „Farmacja Polska”, R.33,1977, nr 12, s. 693-695.
- Regina Olędzka: Prof. dr farm. Stanisław Krauze 1902 – 1977. „Medycyna Dydaktyka Wychowanie”, 1977, nr 4, s. 355-358.
- Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne pod red. Jerzego Szewczyńskiego i Hanny Platy, Warszawa 2007, s. 71-72.
- Andrzej Kurnatowski: Profesorowie i docenci wydziałów medycznych Uniwersytetu Łódzkiego i Akademii Medycznej w Łodzi 1945-1964, Łódź 2003, s. 112.
- Maksym Nikonorow: Dzieje nauki o środkach spożywczych do 1918 r. (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych w Polsce 1918-1978 pod red. Zofii Jerzmanowskiej i Barbary Kuźnickiej. Wyd. PAN 1986, s. 120-136.
- Maksym Nikonorow: Nauka o środkach spożywczych. (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych w Polsce 1918-1978 pod red. Zofii Jerzmanowskiej i Barbary Kuźnickiej. Wyd. PAN 1986, s. 430-459.
- 30-lecie pracy naukowej prof. dra Stanisława Krauze. „Farmacja Polską”, R. 11, 1955, nr 2, s. 33-38.
- Magdalena Kowalska: Polskie akcenty. Polak współtwórcą Europejskiego Kodeksu Żywnościowego. „Wiedza i Jakość. Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych”, nr 3 (15), 2009, s. 7.
- Marta Gromulska: Państwowy Zakład Higieny w czasie wojny w l. 1939-1944. „Przegląd Epidemiologiczny”, 62, 2008, s. 723.
- Halina Mazur: Wystąpienie z okazji 80-lecia PZH (w:) Roczniki Państwowego Zakładu Higieny”, T. 49, supl., 1998, 3. 41.
- Henryk Bukowiecki: In memoriam professoris Stanislai Krauze. „Farmacja Polską”, R. 33, 1977, nr 12, s. 695.
