Szkoła polskiej farmacji. Uczeni i ich dzieła. Prof. dr hab. Marek Gatty – Kostyal (1886 – 1965).

Jako je­den z pierwszych galeników prowadził badania nad właściwościami fizyko – che­micznymi preparatów galenowych oraz warunkami rozwoju i wartością leczniczą pokrzyku wilczej jagody (Atropa Belladonna L.). Był aktywnym członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Zorganizował Komisję Nauk Farmaceutycznych PAU i zo­stał jej pierwszym przewodniczącym.

Urodził się 20 sierpnia 1886 roku w Bochni, gdzie też ukończył gimnazjum i w 1905 roku uzyskał świadectwo dojrzałości. Po odbyciu dwuletniej praktyki w bocheń­skiej aptece, należącej wcześniej do jego ojca Marka Józefa Gatty oraz zdaniu od­powiednich egzaminów przed Gremium Aptekarzy Galicji Zachodniej w Krakowie, uzyskał stopień zawodowy pomocnika aptekarskiego. Zaraz po tym rozpoczął stu­dia farmaceutyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim (UJ) i w 1909 roku otrzymał dy­plom magistra farmacji. W celu pogłębienia swojej wiedzy i umiejętności w zakre­sie chemii organicznej, w 1910 roku wyjechał do Lipska, gdzie odbył roczny staż na­ukowy u znanego niemieckiego chemika prof. Artura Hantzscha. Po powrocie do kraju kontynuował pracę badawczą w pracowni polskiego uczonego prof. Leona Marchlewskiego w Krakowie. Dobrze zapowiadającą się karierę młodego naukowca przerwał jednak wybuch pierwszej wojny światowej. W 1914 roku został powołany do służby w armii austriackiej; jako podporucznik pracował w aptece szpitala woj­skowego w Krakowie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku został przyjęty do organizującego się wojska polskiego i w randze kapitana kierował ap­teką Szpitala Zapasowego. W tym samym roku uzyskał na Wydziale Filozoficznym UJ stopień naukowy doktora filozofii z zakresu chemii organicznej na podstawie rozprawy pt. „O anhydrofilotaoninie i przemianie jej w filotaorubinę”.  Po zwol­nieniu z wojska w 1921 roku został zatrudniony na stanowisku starszego asystenta w Zakładzie Chemii Lekarskiej UJ. W tym czasie, niezależnie od pracy naukowej, prowadził aktywną działalność społeczno – zawodową. Od 1918 roku był członkiem, a od 1920 roku prezesem Towarzystwa Farmaceutycznego „Unitas” w Krakowie, dzia­łającego jako oddział małopolski Związku Zawodowego Farmaceutów Pracowników Rzeczypospolitej Polskiej (ZZFPRP). Skutecznie bronił praw pracowników aptek, walczył o poprawę warunków ich pracy i płacy. W uznaniu zasług dla zawodu apte­karskiego otrzymał godność członka honorowego ZZFPRP. W 1923 roku M. Gatty – Kostyal został mianowany zastępcą profesora w Katedrze Farmacji Stosowanej na nowo utworzonym Oddziale Farmaceutycznym Wydziału Filozoficznego UJ, co ostatecznie zdecydowało o dalszej drodze jego kariery zawodowej. W 1928 roku habi­litował się na podstawie dysertacji z zakresu farmacji stosowanej pt. „Oznaczanie wartości leków grupy naparstnicy na żabach”. Dwa lata później otrzymał tytuł pro­fesora nadzwyczajnego i stanowisko kierownika Katedry Farmacji Stosowanej. W 1931 roku został wicedyrektorem Oddziału Farmaceutycznego.

 Pod kierunkiem prof. Marka Gatty – Kostyala, Zakład Farmacji Stosowanej systematycznie rozwijał swoją działalność dydaktyczną i naukową. Było to moż­liwe, dzięki uwieńczonych sukcesem staraniom profesora o polepszenie warunków lokalowych Katedry i zwiększenie liczby jej pracowników. Z placówki tej „wy­szły” wartościowe prace naukowe, niektóre o znaczeniu pionierskim. W latach 30-tych prowadzono badania, związane z tworzoną wówczas Farmakopeą Polską II (1937). Prof. Gatty – Kostyal zajmował się wodnymi wyciągami z naparstnicy, standaryza­cją przetworów galenowych z naparstnicy i konwalii majowej oraz sporyszem i jego wyciągiem. Wykazał błędy w oznaczaniu alkaloidów sporyszu metodą far­ma­kopei niemieckiej, a także opracował nową metodę, która wyeliminowała roz­bież­ności wyników badań chemicznych i farmakologicznych. W późniejszym czasie do­świadczenia nad sporyszem wzbudziły jego zainteresowanie problematyką fito­che­mii, wykraczającą już poza zagadnienia farmacji stosowanej. Niezależnie od tego, zainicjował badania w kierunku hamowania wzrostu przeszczepialnych no­wotwo­rów przez wyciągi z huby. Był również pierwszym polskim badaczem, który zwrócił uwagę na problem trwałości gotowych postaci leków (płynnych, półstałych i sta­łych). W swoich rozważaniach uwzględnił podstawy chemii fizycznej, wyka­zując jakie zjawiska lub reakcje mogą zachodzić podczas ich przechowywania. W ten sposób stał się pionierem idei oparcia farmacji stosowanej, jako nauki na teo­re­tycznych podstawach chemii fizycznej. Szczegółowymi badaniami objął maści. Jego publikacja (we współautorstwie z prof. Bogdanem Kamieńskim) dotycząca struktury maści była pierwszym opracowaniem w piśmiennictwie polskim wskazu­jącym, w jaki sposób z punktu widzenia fizykochemicznego należy rozpatrywać zagadnienia podłoża maściowego, a zarazem pierwszą próbą usystematyzowania różnych odmian tej formy leku. W okresie międzywojennym prof. Gatty – Kostyal opublikował łącznie ponad 20 artykułów naukowych, m.in. kilka w czasopiśmie Polskiej Akademii Nauk „Bulletin de L’Academie Polonaise”. Był członkiem Stałej Komisji Farmakopei Polskiej II i jej Komitetu Redakcyjnego oraz autorem wielu monografii farmakopealnych. Przyczynił się do utworzenia Towarzystwa Popiera­nia Nauk Farmaceutycznych, a następnie pełnił w nim funkcję sekretarza. Realizu­jąc cele statutowe Towarzystwa, prowadził szeroką akcję odczytową w wielu mia­stach Polski Południowej. Nie zapomniał też o zawodzie aptekarskim w którym rozpoczął swoją drogę zawodową. Włączył się do walki o należną pozycję aptek i aptekarzy w ówczesnej służbie zdrowia, której zagrożenie upatrywał w rozwoju produkcji leków goto­wych z jednoczesnym ograniczaniem czynności recepturo­wych. Dr farm. Maciej Bilek w swoim artykule pt. „Historia uczy nas… jakie miej­sce jest w aptece naj­ważniejsze („Aptekarz Polski” 2011) napisał – „Profesora Gatty – Kostyala, dzięki licznym wypowiedziom prasowym i wygłoszonym wykła­dom, promującym lek ro­biony, możemy nazwać pierwszym, świadomym ideologiem walki polskich farma­ceutów o ochronę i zachowanie receptury”.

Po wybuchu drugiej wojny światowej, w listopadzie 1939 roku został areszto­wany wraz z innymi profesorami Uniwersytetu Jagiellońskiego przez gestapo. Po­czątkowo był więziony w Krakowie i Wrocławiu, a następnie wywieziony do obozu koncen­tracyjnego w Sachsenhausen. W 1940 r. został zwolniony z obozu i powrócił do Krakowa, gdzie został zatrudniony jako doradca, a następnie kierownik działu na­ukowego w Fabryce Chemiczno – Farmaceutycznej Dr A. Wander S.A. Jednocze­śnie pracował w tajnym laboratorium tej firmy, które prowadziło badania na sulfo­namidach oraz preparatach o działaniu hormonalnym. W tym czasie opracował kilka ważnych leków z wykorzystaniem surowców krajowych. W 1946 roku otrzymał Honorową Srebrną Odznakę Fabryki Chemiczno – Farmaceutycznej Dr A. Wander S.A. „za wybitne zasługi położone przy odbudowie i rozwoju fabryki.”

Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku powrócił do pracy na stanowisku kierownika Katedry Farmacji Stosowanej Oddziału Farmaceutycznego UJ, a w 1946 roku został mianowany profesorem zwyczajnym. Podobnie jak wielu innych profeso­rów powracających z tułaczki wojennej, z wielkim zapałem i ofiarnością przystąpił do ponownego organizowania warsztatu naukowego i dydaktycznego. Zdo­był odpo­wiednią aparaturę i sprzęt laboratoryjny, zgromadził fachową literaturę. Jednocze­śnie skupił wokół siebie grono zdolnych i oddanych współpracowników, którzy wraz z profesorem podjęli prace badawcze. Dominowała w nich tematyka leku ro­ślinnego, związana z opracowywaniem monografii leków galenowych do trzeciego wydania Farmakopei Polskiej (1954). W Zakładzie Farmacji Stosowanej w Krako­wie mieściło się jedno z laboratoriów Państwowej Komisji Farmakopei Polskiej (FP), a prof. Gatty – Kostyal był jego kierownikiem i przewodniczącym Podkomisji Galenowej FP III. Prowadzone w Katedrze badania dotyczyły oceny wartości lecz­niczej wybra­nych roślin krajowych, opracowania metod sporządzania z nich prepa­ratów gale­nowych lub izolowania ciał czynnych. Opisano około 60 roślin w Polsce dotąd nie przebadanych pod względem analitycznym. Profesor Gatty – Kostyal wraz ze swoim zespołem zapoczątkował i rozwinął badania nad roślinami leczniczymi, wy­stępują­cymi wyłącznie w górach – Tatrach, Pilsku i w Beskidzie Sądeckim. Dążono w nich do rozpoznania mało znanych wówczas roślin górskich, które mogłyby za­stąpić drogie surowce importowane. Ostatecznie opisano po dwa gatunki tojadu – moc­nego i dziobatego, goryczki – trojeściowej i kropkowanej, ostróżki – wyniosłej i tatrzańskiej oraz arcydzięgiel, ziemowit jesienny, ciemierzycę, jałowiec i koso­drzewinę. Cenne wyniki przyniosły badania pokrzyku wilczej jagody (Atropa bella­donna), występującej masowo w okolicach Rytra. Dokonano analizy warunków ekologicznych, glebowych i klimatycznych dotyczących naturalnych stanowisk tej rośliny i ich wpływu na zawartość alkaloidów tropanowych, m.in. atropiny, hioscy­jaminy i skopolaminy. Obserwacje te stały się tematem kilku ważnych publikacji, które zyskały uznanie w świecie naukowym oraz pozwoliły na umieszczenie w FP III monografii ziela pokrzyku wilczej jagody, jako surowca o wartości równej li­ściom, a bardziej ekonomicznego. Dobrze zorganizowana praca zespołowa farma­ceutów, gleboznawców i rolników przyczyniła się też do powstania kilku plantacji w leśnych terenach Beskidu Sądeckiego i na Niżu Polski. Prof. M. Gatty – Kostyal już w okresie międzywojennym interesował się sporyszem i jego przetworami, a ba­dania te kontynuował po wojnie. Dużo uwagi poświęcił również surowcom naser­cowym. Szczególne znaczenie poznawcze miały jego prace, mające na celu ustale­nie związku między budową chemiczną, a trwałością glikozydów naserco­wych oraz badania nad naparstnicą wełnistą i jej przetworami galenowymi. Wyka­zał niepraw­dziwość dotychczasowego poglądu o zwiększaniu działania glikozydów naparstnicy przez tzw. substancje balastowe, zawarte w preparatach galenowych.

Wytężona praca badawcza profesora znalazła odzwierciedlenie w artykułach naukowych opublikowanych, m.in. w „Sprawozdaniach Polskiej Akademii Nauk”, oraz czasopismach – „Dissertationes Pharmaceutica” i „Acta Poloniae Pharmaceu­tica”. Był autorem pierwszego powojennego podręcznika dla studentów z zakresu farma­cji stosowanej pt. „Zarys farmacji galenowej na podstawie Farmakopei Pol­skiej II z uwzględnieniem nowszych farmakopei zagranicznych” (Warszawa 1948), omawiają­cego wytwarzanie i badanie nalewek, wyciągów, soków i syropów. W 1959 roku uka­zał się drugi podręcznik autorstwa prof. Gatty – Kostyala pt. „Preparaty galenowe. Zasady nauki o sporządzaniu preparatów galenowych na podstawie Far­makopei Polskiej III z uwzględnieniem nowszych farmakopei zagranicznych” (War­szawa 1959), obejmujący także dalsze postacie leków, jak: maści, plastry, mydła, tabletki i roztwory do wstrzykiwań. Prof. M. Gatty – Kostyal przyczynił się do po­stania krakowskiej szkoły farmacji stosowanej (następnie technologia postaci leku i bio­farmacja). Był promotorem 16 prac doktorskich i jednej pracy habilitacyjnej – Leszka Krówczyńskiego, swojego późniejszego następcy.

Oprócz pracy zawodowej i dydaktycznej prof. Gatty – Kostyal pełnił ważne funkcje we władzach uczelni. W roku akademickim 1947/1948 był pierwszym dzie­kanem nowo utworzonego Wydziału Farmaceutycznego UJ, a w latach 1959 – 1962 prorektorem Akademii Medycznej w Krakowie. Poza uczelnią brał udział w dzia­łalności wielu ogólnopolskich gremiów naukowych. W 1946 roku został członkiem korespondentem, a w 1951 roku czynnym członkiem Polskiej Akademii Umiejętności (PAU). Pełnił funkcję pierwszego przewodniczącego Komisji Nauk Farmaceutycz­nych PAU, utworzonej z jego inicjatywy w 1947 roku i zapoczątkował wydawanie jej periodyku pt. „Prace Komisji Nauk Farmaceutycznych PAU”. W 1951 roku wszedł w skład Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, a rok później został członkiem Ko­mitetu Nauk Medycznych Polskiej Akademii Nauk (PAN). Utworzył Stację Badania Roślin Leczniczych PAN w Bronowicach pod Krakowem i prowadził w niej badania nad krajowymi i aklimatyzowanymi roślinami leczniczymi. W latach 1945 – 1948 był prezesem, a od 1948 roku członkiem honorowym Polskiego Związku Zielarskiego (wcześniej Polski Komitet Zielarski). Od 1947 roku brał aktywny udział w pracach Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego (PTFarm). Zorganizował Oddział Kra­kowski PTFarm, któremu przewodniczył w latach 1948 – 1958. Za zasługi dla nauki i zawodu farmaceutycznego oraz Towarzystwa został wyróżniony członkostwem honorowym PTFarm.

Dr farm. Maciej Bilek, który zgłębiał życiorys naukowy profesora Marka Gatty – Kostyala napisał o nim w ciepłych, pełnych uznania słowach – „(…) należał Profesor do tych postaci polskiej historii, które dzięki poświęceniom, trwającym przez całe życie, w istotny sposób przyczyniły się do zmiany swej rzeczywistości. Rezultaty jego prac nie były efektowne, a dorobek naukowy nie obfitował w wiel­kie odkrycia. Profesor skupiał się na mozolnej, mrówczej pracy, której rezultaty ułożyły się w wielkie dzieło, bez którego polska farmacja byłaby dziś znacznie uboższa”. Z innego opracowania tegoż autora dowiadujemy się o prof. Gatty – Ko­styalu, że – „Był wzorem przedwojennego profesora – zawsze elegancki, dystyngo­wany i sympatyczny w stosunku do studentów. W oczach współpracowników naj­ważniejszym rysem sylwetki profesora były humanizm, takt i spokój w codziennej pracy”. 

dr n. farm. Katarzyna Hanisz

Piśmiennictwo:

1. Monika Urbanik, Katarzyna Jaworska: Historia vitae magistra. Noty biogra­ficzne. Prof. dr hab. Marek Gatty – Kostyal (w:) Renata Jachowicz, Witold Ja­mróz, Monika Urbanik, Katarzyna Jaworska, Małgorzata Kozłowska, Witold Brniak „Katedra i Zakład Technologii Postaci Leku i Biofarmacji UJ CM 90 – lecie”. Kraków 2014, s. 48 – 51.
2. Katarzyna Jaworska: Historia katedr, zakładów, pracowni Wydziału Farmaceu­tycznego w Krakowie. Katedra Technologii Postaci Leku i Biofarmacji. Prof. dr Marek Gatty – Kostyal (w:) 225 lat farmacji na Uniwersytecie Jagiellońskim pod red. dra hab. Zbigniewa Beli. Kraków 2008, s. 438 – 439.
3. Edmund Szyszko: Prof. dr farm. Marek Gatty – Kostyal. „Farmacja Polska”, T. 21, 1965, nr 19 – 20, s. 779 – 782.
4. Adolf Stawowczyk: 35 – lecie pracy naukowej prof. dr Marka Gatty – Kostyala w Zakładzie Farmacji Stosowanej w Krakowie. „Farmacja Polska”, T. 15. 1959, nr 2, s. 17 – 19.
5. Leszek Krówczyński: Prof. dr Marek Gatty – Kostyal członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. „Farmacja Polska”, T. 11, 1955, nr 1, s. 13 – 15.
6. Leszek Krówczyński, Mirosława Pabis – Braunstein: Farmacja Stosowana (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych w Polsce 1918 – 1978 pod red. Zofii Jerzma­nowskiej i Barbary Kuźnickiej. Wydawnictwo PAN 1986, s. 106 – 118.
7. Zofia Jerzmanowska: Podstawy organizacyjne nauk farmaceutycznych (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych… op.cit., s. 210 – 211.
8. Leszek Krówczyński: Farmacja stosowana, technologia postaci leku i biofarma­cja (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych… op.cit., s. 384 – 385.
9. Zofia Jerzmanowska: Główne osiągnięcia polskiej farmacji naukowej w okresie sześćdziesięciolecia 1918 – 1978 (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych… op.cit., s. 485.
10. Leszek Krówczyński: Dwudziestopięciolecie istnienia Zakładu Farmacji Stosowa­nej AM w Krakowie. „Farmacja Polska”, T. 9, 1953, nr 1, s. 27 – 28.
11. Maciej Bilek: Ryterskie peregrynacje profesora Marka Gatty – Kostyala. „Alma­nach Muszyny 2009”, T. XIX, 2009, s. 189 – 198.
12. Maciej Bilek: Historia farmacji uczy nas … jakie miejsce jest w aptece najważ­niejsze. „Aptekarz Polski”, Pismo Naczelnej Izby Aptekarskiej, nr 57, maj 2011, s. 41 – 44.
13. Karolina Maciszewska: Farmaceutyczna wystawa w Muzeum Inżynierii Miej­skiej. „Farmacja Krakowska”, R. XIV, 2011, nr 4, s. 21.
14. Stefan Rostafiński: 80 – lecie Katedry Technologii Postaci Leku i Biofarmacji. Pamięci prof. dr hab. Marka Gatty – Kostyala. Maciej Bilek, Renata Jachowicz, Witold Jamróz. Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum. Kra­ków 2008, str. 171 + 5. „Farmacja Polska”, T. 65, 2009, nr 4, s. 281 – 282.