Szkoła polskiej farmacji. Uczeni i ich dzieła. Prof. dr hab. Leszek Krówczyński (1925 – 1996).

Urodził się 8 sierpnia 1925 roku w Krakowie w rodzinie mgra farm. Stanisława Krówczyńskiego, aptekarza wielce zasłużonego dla swojego zawodu. Do 1939 roku ukończył szkołę podstawową i dwie klasy gimnazjum. Dalszą naukę odbywał już w warunkach wojny na kompletach dla młodzieży gimnazjalnej, a następnie – liceal­nej oraz w jawnie działającej Państwowej Szkole Chemii Technicznej. W 1943 roku podjął pracę na stanowisku chemika – technika w Oddziale Chemicznym Instytutu Medycyny Sądowej i Kryminalistyki w Krakowie, kierowanym przez dra Jana Z. Robla. Zapoznał się tam z metodyką badań toksykologiczno – chemicznych, szcze­gólnie w zakresie trucizn lotnych. Brał także udział w odszyfrowywaniu dokumen­tów wydobytych z mogił katyńskich i w dalszych, już konspiracyjnych pracach nad nimi – kopiowaniu i przesyłaniu do Londynu. Po zakończeniu wojny, w czerwcu 1945 roku złożył egzamin maturalny i rozpoczął studia na Wydziale Farmaceutycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego (UJ). Ukończył je w 1949 roku jednocześnie pracując w Katedrze Farmacji Stosowanej tego Wydziału – początkowo jako wolontariusz, a następnie asystent prof. Marka Gatty – Kostyala. Dodatkowo odbywał praktykę po­dyplomową w aptece „Pod Złotą Głową” w Krakowie, będącej własnością ojca. W rok po uzyskaniu dyplomu magistra farmacji obronił pracę doktorską pt. „O ako­nitynie z Aconitum firmum Rchb” i awansował na stanowisko adiunkta w Katedrze Farmacji Stosowanej. W Uniwersytecie Jagiellońskim pracował do 1952 roku, prowa­dząc wykłady i ćwiczenia laboratoryjne z farmacji stosowanej i organopreparatów dla studentów, a także kursantów ubiegających się o stopień zawodowy pomocnika aptekarskiego. Jego prace naukowe z tego okresu dotyczyły badania wartości ro­ślinnych surowców leczniczych, zwłaszcza pozyskiwanych z roślin krajowych – m.in. arcydzięgla lekarskiego, tojadu, jałowca i pięciornika.

W 1952 roku wyjechał do Warszawy i rozpoczął pracę jako adiunkt w Zakładzie Badania Żywności Państwowego Zakładu Higieny. Pod kierunkiem prof. Stanisława Krauzego, prowadził badania nad enzymem Schardingera w mleku krowim. W tym samym roku zmienił miejsce pracy, przenosząc się do Instytutu Farmaceutycznego na stanowisko samodzielnego pracownika naukowego – początkowo w oddziale tar­chomińskim, a następnie w Zakładzie Farmacji Stosowanej w Warszawie. W tym czasie opracował wraz ze swoim zespołem badawczym metodę otrzymywania kon­centratu wyciągu wątrobowego, mianowanego na zawartość witaminy B₁₂. Równo­cześnie w latach 1954 – 1957 pracował w Akademii Medycznej w Lublinie na sta­nowisku zastępcy profesora i kierownika Katedry Chemii Farmaceutycznej. Wyko­rzystując swoją wiedzę i umiejętności z zakresu kompleksometrii, zdobyte podczas wcześniejszego szkolenia naukowego w Pradze u prof. Pribila, wprowadził tę me­todę do programu badań w lubelskiej uczelni i opublikował pierwsze w Polsce prace z tej dziedziny. W 1957 roku został powołany na stanowisko kierownika Za­kładu Farmacji Stosowanej Instytutu Farmaceutycznego w Warszawie. Na przeło­mie lat 50. i 60. przedmiotem badań dr L. Krówczyńskiego była technologia róż­nych postaci leku, a przede wszystkim czopków. Ustalił przydatność nowoczesnych podłoży czopkowych na podstawie ich właściwości, mających wpływ na działanie lecznicze – czasu całkowitej deformacji i zdolności uwalniania substancji czynnej. Ponadto zwrócił uwagę na zjawisko twardnienia czopków w czasie przecho­wywania, sugerując związek pomiędzy wielkością tego zjawiska, a składem che­micznym podłoża. Duże zainteresowanie w piśmiennictwie światowym wzbudził skonstruowany przez niego przyrząd do badania czasu topnienia, rozpuszczania i całkowitej deformacji czopków. Zarówno aparat, jak i nowo opracowana metoda pomiarów zostały zamieszczone w Suplemencie do Farmakopei Polskiej III (1962) i w Farmakopei Polskiej IV (1964), a także w farmakopeach zagranicznych: węgier­skiej, radzieckiej, czechosłowackiej. W 1962 roku na podstawie dysertacji pt. „Czas całkowitej deformacji czopka oraz zdolność uwalniania substancji leczniczych jako kryteria oceny współczesnych podłoży” habilitował się w krakowskiej Akademii Medycznej. W 1964 roku uzyskał stypendium naukowe ONZ i odbył trzymiesięczny staż u prof. Per Finholta z Uniwersytetu w Oslo, gdzie poznał nowe metody badania trwałości postaci leku. Metody kinetyczne, czyli doświadczenia prowadzone w wa­runkach przyspieszonego starzenia na podstawie badania kinetyki reakcji rozkła­dowych, wprowadził w późniejszym czasie do polskich laboratoriów.

 W 1964 roku powrócił do Krakowa i objął kierownictwo Katedry i Zakładu Far­macji Stosowanej w macierzystej uczelni. W 1969 roku otrzymał nominację na profe­sora nadzwyczajnego, a w 1975 roku – tytuł profesora zwyczajnego. Od końca lat 60. nastąpił w krakowskiej Katedrze Farmacji Stosowanej (od 1980 roku – Katedra Tech­nologii Postaci Leku i Biofarmacji) niezwykle dynamiczny rozwój prac badaw­czych, przy czym szczególnie imponujący był dorobek naukowy prof. L. Krówczyń­skiego. Przyczyniły się do tego jego liczne kontakty z wybitnymi naukowcami eu­ropejskimi i amerykańskimi, które ułatwiły dostęp do najnowszych światowych osiągnięć nauk farmaceutycznych i medycznych. Z inicjatywy prof. Krówczyń­skiego i prof. Adama Danka wprowadzono w Polsce nową dyscyplinę naukową – biofarmację, badającą czynniki wpływające na biologiczną dostępność leku. Był też współtwórcą polskiego nazewnictwa z zakresu biofarmacji i farmakokinetyki. Już w 1959 roku w wyniku jego współpracy z innymi farmaceutami – W. Chrząszczem i J. Surowieckim oraz lekarzami, m.in. Michaliną Wisłocką powstała publikacja poświęcona wpływowi postaci leku na działanie przeciwkoncepcyjne. Badania pro­wadzone in vitro i in vivo były podstawą do opracowania chemicznych środków antykoncepcyjnych, których produkcję rozpoczęła firma „Securitas”. W 1973 roku na przykładzie tabletek z powlekanym kwasem acetylosalicylowym wykazał związek między dostępnością farmaceutyczną leku, czyli zbadaną in vitro szybkością uwal­niania substancji leczniczej z postaci leku, a dostępnością biologiczną po jego wprowadzeniu do ustroju. Określenie szybkości uwalniania substancji leczniczej, obowiązującej dla tabletek, weszło dzięki profesorowi do Farmakopei Polskiej V (1990). Jednocześnie prowadził pierwsze w Polsce badania nad poprawą rozpusz­czalności substancji leczniczej, a także nad nowymi postaciami leku o potencjalnie zwiększonej dostępności biologicznej, jak na przykład liposomy. Obok prac z za­kresu biofarmacji, interesował się innymi dziedzinami technologii postaci leku. Wprowadził nowe rozwiązania do technologii tabletkowania, m.in. z użyciem kra­jowych substancji pomocniczych (chitozan, mączka drzewna, karboksymetylodek­stran). Prowadził badania nad technologią tabletek o przedłużonym działaniu. Wiele uwagi poświęcił również zagadnieniom związanym z wytwarzaniem leków w warunkach aseptycznych. Pod kierunkiem prof. Krówczyńskiego opracowano in­strukcje dotyczące produkcji płynów infuzyjnych w aptekach szpitalnych i kropli ocznych w aptekach otwartych, które zostały uznane za obowiązujące w całym kraju. Zdobytą wiedzę i doświadczenie chętnie przekazywał swoim podopiecznym. Wychował i wykształcił wielu pracowników nauki. Był promotorem 16 prac doktor­skich, opiekunem 3 ukończonych prac habilitacyjnych i kilku innych w toku. Stwo­rzył w Krakowie nowoczesną szkołę technologii postaci leku.

Szeroka działalność naukowa prof. Leszka Krówczyńskiego znalazła wyraz w blisko 160 pracach oryginalnych, opublikowanych w renomowanych czasopismach krajowych i zagranicznych oraz 10 patentach, które przyczyniły się do moderniza­cji technologii form leków wytwarzanych przez przemysł farmaceutyczny. Wyniki swoich badań przedstawiał w formie odczytów i doniesień naukowych na wielu kongresach i prestiżowych zjazdach, sympozjach i konferencjach. Profesor jest autorem lub współautorem 32 podręczników i innych opracowań książkowych. Na książkach tych wychowały się tysiące adeptów aptekarstwa. Do dzisiaj sięgają też po nie praktykujący aptekarze zarówno ci najmłodsi, jak i starsi stażem. Do farma­ceutów adresowane są takie podręczniki jak: „Technologia leków parenteralnych” (1966, 1968), „Technologia postaci leku” (1969, 1974, 1977), „Ćwiczenia z re­ceptury” (1981), czy też późniejsze wydanie „Receptura dla studentów farmacji” (2000). Autorstwa lub współautorstwa prof. L. Krówczyńskiego są pierwsze w Pol­sce opracowania z zakresu biofarmacji, m.in. „Zarys biofarmacji” (1979, 1984), „Farmacja kliniczna” (1982, 1988). Spod jego pióra wyszły liczne monografie spe­cjalistyczne, a wśród nich: „Nowe postacie leków” (1967, 1969), „Współczesne problemy farmacji stosowanej” (1968), „Receptura antybiotyków” (1967, 1969, 1978), a także – „Propedeutyka farmacji” (1988, 1992) i „Etyka zawodowa” (1989, 1993). Monografia pt. „Postacie leku o przedłużonym działaniu” (1980) została przetłumaczona na język angielski i wydana w Stanach Zjednoczonych Ameryki, a książka – „Interakcje w fazie farmaceutycznej” (1986) doczekała się wydań za­równo w języku angielskim jak i słowackim. W 1993 roku ukazał się oczekiwany przez przyszłych lekarzy podręcznik – „Receptura dla studentów medycyny”, który został opracowany przez prof. Krówczyńskiego z udziałem prof. med. Kazimierza Janickiego. Autorzy zaproponowali w niej nową nomenklaturę substancji leczni­czych, zgodną ze wskazaniami Światowej Organizacji Zdrowia. Dorobek piśmien­niczy prof. Krówczyńskiego uzupełniają liczne artykuły poglądowe i przeglądowe, m.in. popularyzujące osiągnięcia farmacji światowej, czy też poruszające problemy zawodowe i organizacyjne rodzimej farmacji. Na uwagę zasługują również opraco­wania historyczne dotyczące m.in. ewolucji różnych postaci leku i osiągnięć wy­bitnych przedstawicieli farmacji.

Podręczniki autorstwa lub współautorstwa profesora Leszka Krówczyńskiego.

 

 

 

 

 

 

 

 

Profesor Leszek Krówczyński przywiązywał ogromną wagę do działalności dy­daktycznej. W związku z reformą studiów farmaceutycznych w Polsce w roku aka­demickim 1970/1971 opracował programy wykładów i ćwiczeń z farmacji stosowa­nej dla studentów wszystkich kierunków (apteczny, analityki farmaceutycznej, analityki klinicznej). Unowocześnił program ćwiczeń w aptece szpitalnej i otwar­tej, przy czym ustalił wymogi, jakim powinna odpowiadać apteka szkoleniowa. Uczestniczył też w pracach ogólnopolskiego zespołu przygotowującego program zreformowanych studiów. Brał aktywny udział w opracowaniu pierwszego w kraju programu nauczania z biofarmacji (1976). Ogromne zasługi miał w zakresie szko­lenia podyplomowego farmaceutów. Od 1965 roku organizował kursy dokształcające dla magistrów farmacji, m.in. w Krakowie, Rabce, Kielcach, Rzeszowie. Był kie­rownikiem naukowym i równocześnie wykładowcą wielu z nich. W 1973 roku współ­tworzył ogólnopolski program szkolenia podyplomowego na pierwszy i drugi sto­pień specjalizacji w zakresie farmacji aptecznej i technologii postaci leku, a na­stępnie pełnił funkcję przewodniczącego komisji egzaminacyjnej dla specjalizują­cych się farmaceutów z makroregionu południowo – wschodniego. Przez wiele lat był wiceprzewodniczącym Krajowego Zespołu Specjalistycznego w dziedzinie far­macji (1984 – 1991).

Niezwykle bogata była działalność organizacyjna prof. L. Krówczyńskiego w krakowskiej uczelni. I tak, w latach 1970 – 1972 pełnił funkcję dziekana Wydziału Farmaceutycznego, a w latach 1972 – 1981 przez trzy kadencje był prorektorem do spraw nauki AM w Krakowie. Wykazywał troskę o rozwój uczelni, poziom jej ka­dry naukowo – dydaktycznej, jakość prac naukowych, a także odpowiednie warunki lokalowe. Był współtwórcą idei budowy Gmachu Wydziału Farmaceutycznego w krakowskiej dzielnicy Prokocim oraz pierwszym kuratorem tej budowy. Poza uczelnią brał udział w pracach licznych rad naukowych, komisji i komitetów czu­wających nad rozwojem polskiej nauki, szkolnictwa wyższego i środowisk nauko­wych. Dwukrotnie był członkiem Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia i Opieki Społecznej (1970 – 1974, 1981 – 1989). W latach 1971 – 1991 zasiadał w Radzie Naukowej Instytutu Leków, od 1981 roku – jako przewodniczący. Był członkiem Rady Naukowej Instytutu Przemysłu Farmaceutycznego (1968 – 1992); Rady Głównej Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki (1973 – 1982); Centralnej Komisji Kwali­fikacyjnej do spraw naukowych przy Urzędzie Rady Ministrów (1973 – 1982, 1991 – 1993); Komisji Rejestracji Środków Farmaceutycznych (1992 – 1995); a także przewodniczącym Komitetu Nauk o Leku PAN (1985 – 1995). Brał udział w pra­cach Komisji Farmakopei Polskiej, w latach 1959 – 1969 jako jej członek, a na­stępnie przewodniczący Podkomisji Postaci Leku. Od 1973 roku był konsultantem na­ukowym Krakowskich Zakładów Farmaceutycznych „Polfa”. Z opiniami prof. L. Krówczyńskiego liczono się i ceniono je nie tylko w kraju, ale także na arenie międzynarodowej. Dowodem tego jest jego udział w pracach Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), przez którą został zaproszony do grupy ekspertów w sprawach ja­kości leków. Brał czynny udział w kilku konferencjach WHO poświęconych m.in. wytwarzaniu leków w krajach trzeciego świata i metodom kontroli leków doust­nych. Uczestniczył w konferencjach naukowych w Pakistanie, Ghanie i trzykrotnie w Nigerii, gdzie wygłosił wykłady popularyzujące polskie leki. Opiniował mono­grafie do Farmakopei Międzynarodowej. Był też gościem wielu europejskich uni­wersytetów, wygłosił wykłady m.in. w Uppsali, Frankfurcie nad Menem, Brunsz­wiku, Sztokholmie. Uczestniczył w pracach kolegiów redakcyjnych ośmiu czaso­pism zagranicznych i krajowych: „International Journal of Pharmaceutics” w Ha­dze, „Pharmacy International”, „Die Pharmazie” oraz „Acta Poloniae Pharmaceu­tica”, „Farmacja Polska” i „Terapia i Leki”.

 Znajdował też czas na czynne uczestnictwo w pracach wielu towarzystw na­ukowych: polskich, zagranicznych i międzynarodowych. Od 1949 roku był członkiem Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, w którym pełnił wiele ważnych funkcji: sekretarza Oddziału Krakowskiego (1949 – 1952), przewodniczącego Oddziału Lu­belskiego (1954 – 1957), sekretarza generalnego Zarządu Głównego w Warszawie (1960 – 1964) oraz prezesa Zarządu Głównego (1970 – 1976). W 1968 roku został delegatem PTFarm do Rady Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej. Brał ak­tywny udział w wielu kongresach naukowych FIP. Był też jednym z organizatorów 36 Kongresu FIP, który odbył się w 1976 roku w Warszawie. W swoich wspomnie­niach ze spotkań z farmacją światową napisał… „powoli piąłem się w górę we wła­dzach Federacji, coraz lepiej poznając prawidła, którymi się rządziła”. I tak, w la­tach 1973 – 1976 był wiceprzewodniczącym Sekcji Akademickiej, a następnie jej przewodniczącym w latach 1976 – 1984. Przez wiele lat działał w Radzie Nauk Farmaceutycznych (1974 – 1984). W 1984 roku powierzono mu zaszczytną funkcję wiceprezydenta FIP, którą sprawował przez osiem lat. Ponadto, od 1987 roku był członkiem – korespondentem Niemieckiego Towarzystwa Farmaceutycznego RFN, a od 1975 roku – członkiem Polskiego Towarzystwa Farmakologicznego.

 

Wielkie zasługi naukowe, dydaktyczne, organizacyjne i społeczne prof. Leszka Krówczyńskiego zostały dostrzeżone i w pełni docenione przez różne farmaceu­tyczne gremia naukowe polskie i zagraniczne. Został wyróżniony tytułem członka honorowego siedmiu towarzystw naukowych: węgierskiego, czechosłowackiego, niemieckiego, radzieckiego, rumuńskiego, polskiego, bułgarskiego. Władze Aka­demii Medycznej w Lublinie uhonorowały go najwyższą godnością akademicką – tytułem doktora honoris causa.

Trudno w krótkim artykule w pełni przedstawić niezwykle bogatą i owocną działalność profesora Leszka Krówczyńskiego na rzecz polskiej farmacji. Nie spo­sób też przytoczyć wszystkich słów uznania i podziwu dla jego osiągnięć, wyraża­nych przez przedstawicieli różnych środowisk farmaceutycznych. Należy jednak raz jeszcze powtórzyć zdanie, wygłoszone przez dr Jerzego Łazowskiego podczas uro­czystości jubileuszowych 70-lecia urodzin i 50-lecia pracy naukowej profesora w 1955 roku – „Uczniami Profesora są w pewnym stopniu wszyscy polscy farmaceuci, gdyż każdy z nich korzystał w swej pracy zawodowej z wiedzy zawartej w licznych publikacjach Jubilata”.

 

dr n. farm. Katarzyna Hanisz

Piśmiennictwo:

 

1. Halina Krasowska: Sylwetka naukowa prof. dr hab. Leszka Krówczyńskiego. „Farmacja Polska”, R. 51, 1995, nr 11, s. 464-469.
2. Katarzyna Jaworska: Historia katedr, zakładów i pracowni Wydziału Farmaceu­tycznego w Krakowie. Katedra Technologii Postaci Leku i Biofarmacji (w:) 225 lat Farmacji na Uniwersytecie Jagiellońskim pod red. Zbigniewa Beli, Kraków 2008, s. 432-442.
3. Kto jest kim w farmacji polskiej pod red. Wacława Jaroniewskiego, Jerzego Sykulskiego, Jana Hołyńskiego, A. Wędzisz, Katarzyny Hanisz. Łódź 2001, s. 139.
4. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne pod red. Jerzego Szewczyńskiego i Hanny Platy. Warszawa 2007, s. 75-76.
5. Członkowie honorowi Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. dr hab. n. farm. Leszek Krówczyński. “Farmacja Polska”, R. 36, 1980, nr 4, s. 222-224.
6. Monika Urbanik, Katarzyna Jaworska: Historia vitae magistra. Noty biogra­ficzne (w:) Katedra i Zakład Technologii Postaci Leku i Biofarmacji UJ CM 90-lecie pod red. Renaty Jachowicz, Witolda Jamróza, Moniki Urbanik, Kata­rzyny Jaworskiej, Małgorzaty Kozłowskiej, Witolda Brniaka. Kraków 2014, s. 52-55.
7. Maciej Bilek: W dziewięćdziesiątą rocznicę urodzin profesora Leszka Krówczyń­skiego. „Farmacja Krakowska” Biuletyn Informacyjny Okręgowej Izby Aptekarskiej w Krakowie, R. 18, 2015, nr 3, s. 42-47.
8. 35 lat pracy dla nauki i zawodu farmaceutycznego. „Farmacja Polska”, R. 16, 1960, nr 17-18, s. 241,242.
9. Leszek Krówczyński: Farmacja Stosowana, Technologia Postaci Leku i Biofarma­cja (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych w Polsce 1918 – 1978 pod red. Zofii Jerzmanowskiej i Barbary Kuźnickiej. Wyd. PAN 1986, s. 383-407.
10. Kto jest kim w polskiej medycynie. Informator biograficzny. Warszawa 1987, s. 346-347.
11. Leszek Krówczyński: FIP – moje spotkania z farmacją światową. Cz. III W Sekcji Akademickiej. „Farmacja Polska”, R. 51, 1995, nr 5, s. 201-211; Cz. IV We władzach FIP, R. 51, 1995, nr 11, s. 497-505.
12. Wystąpienie prof. dr hab. Jana Grzybka, Dziekana Wydziału Farmaceutycznego Collegium Medicum UJ. „Farmacja Polska”, R. 51, 1995, nr 11, s. 462-463.
13. Krystyna Jochym, Anna Stabrawa: Podwójny jubileusz prof. dra h. c. hab. Leszka Krówczyńskiego. „Farmacja Polska”, R. 51, 1995, nr 11, s. 495-497.
14. Stanisław M. Jankowski: Dzień rozpoczął się szczególnie…”Zeszyty Katyńskie” pod red. M. Tarczyńskiego, nr 18. s. 27-28.