Szkoła polskiej farmacji. Uczeni i ich dzieła. Prof. dr hab. Henryk Nerlo (1914 – 1989).

Urodził się 20 października 1914 roku w Warszawie, jako syn Jana Nerlo z za­wodu młynarza i Józefy z domu Świderskiej. Szkołę podstawową ukończył w 1925 roku we wsi Wrzosy pod Toruniem, po czym rozpoczął naukę w Państwowym Gimna­zjum Klasycznym i Humanistycznym im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Osiem lat spędzonych w szkole o wielowiekowych tradycjach i bardzo wysokim poziomie na­uczania ułatwiło mu w przyszłości realizację wybranej drogi zawodowej i zamie­rzeń naukowych. W 1934 roku uzyskał świadectwo dojrzałości i rozpoczął służbę woj­skową, którą zakończył rok później w stopniu kaprala podchorążego. Przeniesiony do rezerwy, zdał odpowiednie egzaminy i został studentem Oddziału Farmaceu­tycznego na Wydziale Matematyczno – Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego. Do wybuchu drugiej wojny światowej zaliczył trzy lata studiów. W 1939 roku brał udział w kampanii wrześniowej i po bitwie nad Bzurą dostał się do niewoli nie­mieckiej. W latach 1940 – 1945 przebywał jako jeniec wojenny w Neubranden­burgu na Pojezierzu Meklemburskim w Niemczech. Początkowo pracował w aptece szpitalnej zaopatrującej w leki miejscowy oflag i stalag, a następnie został prze­niesiony do pracy w aptece prywatnej. Po zakończeniu działań wojennych, wiosną 1945 roku powrócił do kraju i ukończył studia farmaceutyczne na Uniwersytecie Po­znańskim. W krótkim czasie po uzyskaniu dyplomu magisterskiego wyjechał do Łodzi, gdzie podjął pracę w nowo powstającym Uniwersytecie Łódzkim (UŁ).

Z dużym zaangażowaniem uczestniczył w organizowaniu Wydziału Farmaceu­tycz­nego, a w szczególności Katedry Farmacji Stosowanej. Równocześnie prowa­dził zajęcia ze studentami w laboratoriach łódzkich aptek i pracował naukowo pod kie­runkiem znanych i cenionych profesorów, twórców szkół farmaceutycznych w dzie­dzinie farmakognozji i farmacji stosowanej: Jana Muszyńskiego i Feliksa Mo­drze­jewskiego. W Łodzi rozpoczął badania nad biologiczną aktywnością konwalii ma­jowej (Convallaria majalis). Warto zaznaczyć, że jego pierwsza publikacja o tej tematyce pt. „Badania wartości farmakodynamicznych Convallaria majalis” z 1946 roku (współaut. Aleksander Ożarowski) była zarazem pierwszą pracą farmakologiczną dotyczącą leku roślinnego w polskim piśmiennictwie farmaceutycznym po 1945 r. Rozprawę doktorską pt. „Convallaria majalis, surowiec i preparaty galenowe” obronił w 1949 roku, otrzymując stopień naukowy doktora farmacji w zakresie farma­cji stosowanej. Badania te kontynuował przez kolejnych pięć lat, co zaowocowało wprowadzeniem ziela konwalii, zamiast jej znacznie droższych kwiatów, do Far­makopei Polskiej III (1954). Ponadto otrzymał specjalnie oczyszczone wyciągi z konwalii z przeznaczeniem do iniekcji dożylnych. W następnym okresie dr H. Nerlo prowadził prace o charakterze technologicznym, poświęcone wybranym po­staciom leku. Badał wpływ różnych substancji na właściwości uprzednio uzyskiwa­nych tabletek, przede wszystkim z merkaptopuryną, kofeiną i salicylamidem. Póź­niej zainteresował się technologią leków pozajelitowych. Pracował nad stabilizacją roztworów witaminy C w ampułkach. Wprowadził nowe zasady ich przygotowania, które wykorzystano w polskich wytwórniach farmaceutycznych. Opracował metodę otrzymywania oczyszczonej kazeiny i Yochinolu, umożliwiając rozpoczęcie pro­dukcji krajowych zastrzyków Yochinol – Casein. Jak wykazały badania, polskie preparaty nie ustępowały pod względem jakości ich zagranicznym odpowiednikom. Następnie zwrócił uwagę na pirogenność leków pozajelitowych. Należy podkreślić, że zjawisko to powodowało poważne trudności w produkcji przemysłowej, zwłasz­cza w pierwszych latach po wojnie. Na podstawie żmudnych badań własnych opra­cował monografię pt. „Studia nad problemem pirogenów w zastrzykach”. Praca ta wraz z innymi publikacjami o podobnej tematyce utorowała mu drogę do uzyskania w 1955 roku tytułu i stanowiska docenta. W końcowym okresie swojego pobytu w Ło­dzi zajmował się głównie aseptyką. Wspólnie z dr Henrykiem Pankiewiczem opra­cował projekt skrzynki do jałowego przyrządzania leków. Należy nadmienić, że było to pierwsze w Polsce rozwiązanie miejsca do pracy aseptycznej. Ponadto ba­dał aerozole różnych substancji o działaniu bakteriobójczym pod kątem ich prak­tycznego wykorzystania w pracy aseptycznej apteki. Miały one złagodzić powo­jenne braki w tym zakresie.

Oprócz działalności naukowej i dydaktycznej w uczelni, Henryk Nerlo praco­wał dodatkowo w łódzkim przemyśle farmaceutycznym. W latach 1946 – 1949 był kierownikiem produkcji Wytwórni Leków Zarządu Miejskiego w Łodzi. Rozwinął produkcję glukozy i innych roztworów parenteralnych, w które zaopatrywał miej­skie szpitale. Później zajmował podobne stanowisko w Zakładach Farmaceutycz­nych „Doza”. Po uruchomieniu w Łodzi Spółdzielni Pracy Chemiczno – Farmaceu­tycznej „Polon”, w 1953 roku został zatrudniony na stanowisku kierownika laborato­rium biologicznego działu kontroli technicznej i doradcy naukowego Spółdzielni. Wyposażył laboratorium i zorganizował jego pracę, brał czynny udział w urucha­mianiu nowych produkcji leków. Był współtwórcą wielu udoskonaleń technolo­gicznych, zarejestrowanych w Urzędzie Patentowym, m.in. metod wytwarzania ta­kich preparatów jak: Ferroarsen, Ferum – Polon, Ferrocobalt. Udoskonalił techno­logię ampułkowania kwasu glutaminowego, glutaminianu wapnia i glutaminianu sodu. W tym też czasie brał udział w pracach Rady Naukowej Instytutu Farmaceu­tycznego w Warszawie, współpracował z Komisją Farmakopei Polskiej III i pełnił obowiązki biegłego sądowego z zakresu farmacji.

W 1958 roku decyzją ministra zdrowia i opieki społecznej został przeniesiony służbowo do Lublina, gdzie otrzymał stanowisko kierownika Zakładu Farmacji Sto­sowanej Wydziału Farmaceutycznego tamtejszej Akademii Medycznej. Placówkę tę urządził od podstaw. W wyniku jego usilnych starań, Zakład otrzymał nowe po­mieszczenia oraz sprzęt, aparaturę i odczynniki. Od nowa zorganizował w nim pracę naukową i dydaktyczną, co zostało zauważone i wysoko ocenione przez lu­belskie środowisko akademickie. I tak, m.in. prof. Gabriel Brzęk nazwał go – „Hen­rykiem Odnowicielem” i jak zauważył – „przydomek ten przylgnął do niego na zawsze”. W 1962 r. H. Nerlo został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1975 r.  – profesorem zwyczajnym nauk farmaceutycznych. Przez 10 lat (1974 – 1984) pełnił również funkcję dyrektora Instytutu Analizy i Technologii Farmaceu­tycznej AM w Lublinie. W 1985 roku przeszedł na emeryturę, ale trudno było mu opu­ścić wcześniej utworzony przez siebie Zakład Farmacji Stosowanej, więc jako star­szy wykładowca pracował w nim na pół etatu jeszcze przez dwa lata.

W okresie lubelskim zainteresowania i problematyka badań prowadzonych przez prof. Nerlo były bardzo różnorodne i dotyczyły zarówno technologii postaci leku i receptury, jak i tematyki analitycznej. W badaniach technologicznych zaj­mował się doskonaleniem ekstrakcji roślinnych preparatów galenowych z różnych surowców (miłek wiosenny, konwalia majowa, wymiotnica, kora chinowa i inne), otrzymywaniem leków i koncentratów witaminowych z surowców paszowych, po­szukiwaniem metod wyodrębnienia substancji przeciwbakteryjnych z surowców naturalnych (mech, drabinka drzewna, propolis i inne) oraz stabilizacją płynów in­fuzyjnych z glukozą, sulfonamidami i antybiotykami. Przedmiotem jego badań była również receptura i technologia tabletek, maści, zawiesin, czopków i maści ocznych z różnymi substancjami. Dużym zainteresowaniem prof. Nerlo w bada­niach analitycznych realizowanych wraz z zespołem cieszyły się za­gadnienia bio­farmaceutycznej kontroli preparatów leczniczych i modyfikacji metod badawczych, a zwłaszcza konstruowanie i ulepszanie aparatury. Wspólnie ze współpracownikami zmodyfikował aparat przepływowy do badania procesu uwalniania substancji leczni­czych z tabletek, aparat do pomiarów sypkości oraz zdolności zsypowej proszków i granulatów, aparat do badania szybkości uwalniania substancji leczni­czej z czop­ków doodbytniczych i wiele innych. Łatwo zauważyć, że podejmowane przez prof. Nerlo prace badawcze, oprócz wartości poznawczych, miały najczęściej charakter utylitarny. W swoim dorobku naukowym miał przeszło 100 prac doświad­czalnych lub poglądowych. Był autorem lub współautorem ok. 19 wzorów użytko­wych urzą­dzeń i technologii przemysłowych. Opracował obszerną monografię pt. „Asep­tyczne przyrządzanie leków”, która doczekała się dwóch wydań (1975, 1976). Na­leży nadmienić, że był to wówczas jedyny w kraju podręcznik z tej dzie­dziny. Pod jego kierunkiem wykonano ponad 340 prac magisterskich. Był promoto­rem 12 przeprowadzonych i zakończonych obronami przewodów doktorskich oraz opieku­nem jednego przewodu habilitacyjnego. Ponadto opracował recenzje 12 książek oraz 80 prac doktorskich i habilitacyjnych. Pod jego patronatem pracow­nicy lubel­skiego Zakładu Farmacji Stosowanej wykonali ponad 50 prac ekspery­mentalnych. W zakresie pracy naukowej i dydaktycznej utrzymywał kontakty z ośrodkami ba­dawczymi za granicą, w których przebywał w ramach staży nauko­wych. Rozwijał swoją wiedzę w Instytucie Technologii Farmaceutycznej Wyższej Szkoły Technicz­nej w Brunszwiku (1959), Instytucie Farmaceutycznym Uniwersy­tetu w Bazylei (1966), w Laboratorium Farmacji Galenowej i Farmakognozji w Ge­newie (1966) i w Instytucie Farmaceutycznym Uniwersytetu w Bernie (1966). Wy­niki swoich badań naukowych prezentował podczas kongresów, zjazdów i sym­po­zjów krajowych i zagranicznych: w Bazylei, Nicei, Bratysławie, Budapeszcie, w Warszawie. Kilkakrotnie uczestniczył w kongresach organizowanych na terenie Niemiec, m.in. w Lipsku, Dreźnie, Karl-Marx-Stadt.

Od początku swojej pracy na lubelskim Wydziale Farmaceutycznym aktywnie uczestniczył w życiu miejscowej społeczności akademickiej. Przez wiele lat był delegowany przez Radę Wydziału do Senatu Akademii Medycznej. Dwukrotnie – w latach 1960 – 1968 i w 1981 – 1984 pełnił funkcję dziekana Wydziału Farmaceu­tycznego. W ramach dziekańskich obowiązków wykazywał dużą troskę o optymalny program nauczania i organizację studiów farmaceutycznych. Wielokrotnie podkre­ślał, że – „głównym zagadnieniem uczelni jest dydaktyka, a sprawność nauczania stanowi sprawę pierwszorzędnej wagi”. Jako człowiek niezwykle pragmatyczny, potrafił zmotywować do wytężonej pracy zarówno studentów, jak i współpracowni­ków. W efekcie jego działalności Wydział Farmaceutyczny w Lublinie zajmował w ocenie ogólnopolskiej wysokie miejsce pod względem pracy dydaktyczno – wycho­wawczej, sprawności nauczania i terminowości ukończenia studiów przez absol­wentów. Prof. Nerlo był pomysłodawcą i organizatorem pierwszych w Lublinie, a zarazem w Polsce konkursów prac magisterskich z zakresu nauk farmaceutycznych. Jako dziekan, dbał o rozwój młodej kadry naukowej. Opracował nowe zasady pod­noszenia kwalifikacji i zdobywania stopni naukowych, które zostały przyjęte przez Radę Wydziału Farmaceutycznego. Dzięki jego staraniom, w 1962 roku lubelska uczelnia farmaceutyczna uzyskała prawo nadawania stopni doktora nauk farma­ceutycznych. Dużą aktywność przejawiał w działalności na rzecz szkolenia po­dy­plomowego i specjalizacji farmaceutów. Był przewodniczącym komisji weryfika­cyjnej na I i II stopień specjalizacji z zakresu farmacji aptecznej, przewodniczą­cym komisji egzaminacyjnych oraz organizatorem, kierownikiem i wykładowcą na wielu kursach szkolenia podyplomowego z zakresu aseptycznego przyrządzania le­ków ocznych, produkcji i kontroli jałowości płynów infuzyjnych oraz technologii nowych postaci leku.

Oprócz rozlicznych obowiązków zawodowych i organizacyjnych na uczelni, prof. H. Nerlo prowadził szerszą działalność na rzecz polskiej farmacji i zawodu farmaceutycznego. W latach 1961 – 1962 był członkiem Komitetu Nauk Farma­ceutycznych Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej, w latach 1965 – 1982 pra­cował w Komisji Farmakopei Polskiej, a w latach 1966 – 1969 w Radzie Głównej Szkolnictwa Wyższego. Należał do Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Aktyw­nie działał w Polskim Towarzystwie Farmaceutycznym, którego członkiem był od 1947 r. W 1961 roku został przewodniczącym Oddziału Lubelskiego PTFarm i pełnił tę funkcję przez wiele lat, aż do 1984 r. Prowadził wykłady dla farmaceutów z za­kresu postępów w dziedzinie farmacji stosowanej w Lublinie, Chełmie, Zamościu, Białej Podlaskiej, Krakowie, Siedlcach i w innych miastach.  W 1967 roku był współ­organizatorem i przewodniczącym Komitetu Organizacyjnego VIII Naukowego Zjazdu PTFarm w Lublinie. Działał w Głównej Komisji Rewizyjnej i Zarządzie Głównym PTFarm, a także pracował w komitetach redakcyjnych czasopism: „Acta Poloniae Pharmaceutica” i „Farmacja Polska”. W 1983 został wyróżniony godno­ścią członka honorowego PTFarm.

Prof. Henryk Nerlo był ważną postacią w polskiej farmacji okresu powojen­nego, położył też duże zasługi dla rozwoju lubelskiej uczelni farmaceutycznej. Do­konania Profesora nie zostały zapomniane o czym świadczą powstające opracowa­nia wspomnieniowe. I tak, we wstępie do monografii pt. „Profesor Henryk Nerlo (1914 – 1989) wieloletni dziekan Wydziału Farmaceutycznego Akademii Medycz­nej w Lublinie”, autorstwa Andrzeja Wróbla i Katarzyny Halczuk czytamy – „(…) dał się poznać jako doskonały, aczkolwiek niezwykle wymagający i rygorystyczny or­ganizator nauki i dydaktyki, świetny fachowiec farmaceuta i aptekarz, oddany i rzetelny orędownik idei aseptycznego przyrządzania leków, wspaniały kolega i przyjaciel, a nade wszystko – prężny naukowiec”. I dalej – „dzięki umiłowaniu nauk farmaceutycznych, nieustannej trosce o należyty poziom kształcenia zawodo­wego, walnie przyczynił się do okresu świetności i obecnego pomyślnego stanu Wydziału Farmaceutycznego naszej Uczelni”.

dr n. farm. Katarzyna Hanisz

Piśmiennictwo:

1. Andrzej Wróbel, Katarzyna Halczuk: Profesor Henryk Nerlo (1914 – 1989) wie­loletni dziekan Wydziału Farmaceutycznego Akademii Medycznej w Lublinie. Lublin 1999.
2. Wiktor Czarnecki: Zmarli. Prof. dr Henryk Nerlo. „Farmacja Polska“, R. 46, 1990, nr 1 – 2, s. 64 – 66.
3. Stefania Iracka, Andrzej Wróbel, Ewa Obel: Oni tworzyli farmację. Część pierw­sza Nekropolie Lublina. Lublin 1997, s. 41 – 44.
4. Stanisław Kolmünzer: Badania nad lekiem naturalnym (w:) Dzieje nauk farma­ceutycznych w Polsce 1918 – 1978 pod red. Zofii Jerzmanowskiej i Barbary Kuźnickiej. Wyd. PAN 1986, s. 283.
5. Leszek Krówczyński: Farmacja stosowana, technologia postaci leku i biofarma­cja (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych, op.cit. s. 383 – 402.
6. Andrzej Kurnatowski: Profesorowie i docenci Wydziałów Medycznych Uniwersy­tetu Łódzkiego i Akademii Medycznej w Łodzi 1945 – 1964. Łódź 2003, s. 182.
7. Kto jest kim w polskiej medycynie. Informator Biograficzny. Warszawa 1987, s. 464 – 465.
8. Farmaceuta – racjonalizator. „Farmacja Polska”, R. 7, 1951, nr 10, s. 275 – 276.