Szkoła polskiej farmacji. Uczeni i ich dzieła. Prof. dr hab. farm. Wojciech Roeske (1916 – 2001).

Prof. dr hab. Wojciech Roeske był wybitnym historykiem farmacji, pierwszym w Polsce doktorem habilitowanym w tej dyscyplinie oraz zasłużonym nauczycielem akademickim. Przez wiele lat kierował Muzeum Farmacji w Krakowie, nadając mu charakter naukowy i wysoką rangę w skali europejskiej. Swoimi pionierskimi publikacjami z zakresu muzeologii farmaceutycznej, stworzył podstawy tej dziedziny w naszym kraju. Jako pierwszy historyk farmacji z Polski i zarazem z Europy został odznaczony medalem Georga Urdanga za całokształt osiągnięć w światowej historiografii farmaceutycznej.

Urodził się  9 lutego 1916 roku w Trzemesznie (Wielkopolska), jako jedno z pięciorga dzieci kupca bławatnego Kazimierza Roeske i Bernardy z Pacanowskich. W 1936 r. ukończył gimnazjum staroklasyczne w rodzinnym mieście i w tym samym roku rozpoczął studia na Oddziale Farmaceutycznym Wydziału Matematyczno – Fizycznego Uniwersytetu Poznańskiego. Poznał tam wielu wybitnych profesorów oddanych naukom farmaceutycznym: Jana Dobrowolskiego – botanika, Wacława Strażewicza – farmakognostę, wybitnego specjalistę w zakresie ziołolecznictwa oraz Konstantego Hrynakowskiego i Franciszka Adamanisa – chemików. Równocześnie ze studiami praktykował w aptekach swoich trzech stryjów: w Ostrzeszowie, Janowcu Wielkopolskim i w Praszce nad Prosną. W chwili wybuchu drugiej wojny światowej był studentem trzeciego roku farmacji.

W pierwszych miesiącach wojny został wysiedlony wraz z rodziną do Generalnej Guberni. Do końca okupacji hitlerowskiej pracował jako pomocnik aptekarski w kilku małopolskich aptekach; początkowo w Żabnie pod Tarnowem, a następnie w Myślenicach i Rabce. Niezależnie od pracy zawodowej, pogłębiał swoje zainteresowania i umiejętności zielarskie. Studiował podręczniki znanego polskiego aptekarza i zielarza Jana Biegańskiego, odbywał wycieczki florystyczne. Uzyskana przez niego w tym czasie wiedza botaniczne zaowocowała w pierwszych latach po zakończeniu wojny.

W 1945 r. Wojciech Roeske zaliczył na Uniwersytecie Jagiellońskim (UJ) ostatni rok studiów, zdał końcowe egzaminy i uzyskał dyplom magistra farmacji. Niespełna rok później rozpoczął pracę w Ogrodzie Botanicznym UJ, gdzie na stanowisku starszego asystenta prowadził badania naukowe pod kierunkiem wybitnego polskiego botanika prof. Władysława Szafera. W Ogrodzie Botanicznym zaprojektował i założył odrębny dział roślin leczniczych. Zgodnie z jego koncepcją, rośliny sadzono stosując podział według występujących w nich chemicznych grup związków czynnych. W 1949 roku uzyskał na Wydziale Farmaceutycznym UJ stopień naukowy doktora w dziedzinie leku roślinnego na podstawie rozprawy pt. „Antagonizm między niektórymi roślinami z rodziny krzyżowych (Cruciferae) i psiankowatych (Solanaceae)”. W tym samym roku został powołany do służby zawodowej w Korpusie Sanitarnym Wojska Polskiego. Po uzyskaniu stopnia porucznika otrzymał skierowanie do Marynarki Wojennej w Gdańsku – Oliwie, gdzie jako doktor farmacji pracował w aptece tamtejszego Szpitala Marynarki Wojennej.

W 1950 r. został przeniesiony do Okręgowego Szpitala Wojskowego w Krakowie. Jednocześnie awansował na stanowisko szefa apteki szpitalnej w randze podpułkownika. W czasie dwunastoletniej służby wojskowej opracował i wydał bardzo cenny wówczas podręcznik pt. „Zarys fitoterapii. Farmakologia i receptura ziół leczniczych” (1955). Było to pierwsze w powojennej Polsce kompendium wiedzy w tej dziedzinie, przeznaczone przede wszystkim dla lekarzy. Wkrótce zmienił jednak swoje zainteresowania naukowe, przenosząc je na historię farmacji. Czas wolny od pracy w aptece spędzał w bibliotekach i archiwach, gromadząc materiały historiograficzne dotyczące farmacji. Utrzymywał też stały kontakt z naukowym środowiskiem farmaceutycznym. Przez 10 lat był sekretarzem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego (PTFarm), a także założycielem i wieloletnim przewodniczącym Sekcji Historii Farmacji tego Oddziału.

W 1957 roku zorganizował Koło Naukowe Farmaceutów Wojskowych WOW Południe. Ze służby wojskowej został zwolniony w 1961 roku ze względu na zły stan zdrowia i zaraz po tym rozpoczął pracę na Wydziale Farmaceutycznym AM we Wrocławiu, gdzie prowadził wykłady dla studentów z historii farmacji i deontologii farmaceutycznej. W 1964 roku habilitował się w łódzkiej Akademii Medycznej na podstawie dysertacji pt. „Ignacy Łukasiewicz 1822 – 1882”.

Warto podkreślić, że była to pierwsza w Polsce praca habilitacyjna z zakresu historii farmacji. Rok później został powołany przez władze AM w Krakowie na stanowisko dyrektora Muzeum Farmacji. Od 1971 roku jako starszy wykładowca prowadził też wykłady z historii farmacji, propedeutyki i deontologii dla studentów Wydziału Farmaceutycznego AM w Krakowie. W 1972 roku awansował na stanowisko docenta i kierownika Zakładu Historii Farmacji w Międzywydziałowej Katedrze Historii Medycyny i Farmacji tej uczelni. Profesorem nadzwyczajnym został w 1982 roku. Cztery lata później przeszedł na emeryturę. Wprawdzie w latach 1987 – 1996 ponownie pracował w Muzeum Farmacji w Krakowie, ale już w niepełnym wymiarze godzin, jako konsultant w sprawach organizacyjnych tej placówki oraz wykładowca historii farmacji dla studentów Wydziału Farmaceutycznego Collegium Medicum UJ. Jego wykłady, podobnie jak we wcześniejszych latach, cieszyły się ogromnym zainteresowaniem i niemal stuprocentową frekwencją. O ich znaczeniu w kształtowaniu tożsamości zawodowej farmaceutów wypowiadało się wielu byłych studentów prof. Wojciecha Roeske, m.in. mgr farm. Anna Bryła – Walz, podczas sesji naukowej poświęconej pamięci profesora w 2002 roku powiedziała tak: „Profesor przekonywał do farmacji wpajając szacunek do zawodu i poczucie własnej wartości. Określał nasze miejsce w zawodach medycznych, mawiał ”Pharmacia soror medicinae non ancilla” (farmacja siostrą medycyny, a nie służebnicą)”. Był promotorem pięciu prac doktorskich i opiekunem 21 prac magisterskich.

   Prof. Wojciech Roeske wniósł duży wkład w rozwój Muzeum Farmacji w Krakowie. Nadał tej placówce charakter instytucji naukowej, priorytetowej w kraju i równorzędnej w skali międzynarodowej. Tym samym przyczynił się do rozwoju polskiego muzealnictwa farmaceutycznego, co szeroko omówiła mgr farm. Iwona Dymarczyk podczas uroczystości 60. lecia krakowskiego Muzeum Farmacji w 2007 r. I tak w latach 1965 – 1986, dzięki staraniom profesora, Muzeum znacznie powiększyło swoje zbiory. Napłynęły dary i depozyty od osób prywatnych i różnego rodzaju instytucji zarówno z kraju, jak i z zagranicy. W sumie pozyskano prawie 3 tys. eksponatów z ponad 3 tys. woluminów. Przybyło też ponad 200 tek archiwalnych. W tym czasie rozwinięto akcję dotyczącą ratowania polskich zabytków farmaceutycznych, m.in. poczyniono zabiegi w sprawach zabezpieczenia stylowych mebli likwidowanej apteki przy Placu Trzech Krzyży w Warszawie, fresków o tematyce farmaceutycznej na łysej Górze (Góry Świętokrzyskie) oraz witraży aptecznych w Lipnie (woj. kujawsko – pomorskie). Prowadzono również szeroką działalność kulturalno – oświatową. Prof. Roeske opracował scenariusze dwóch filmów popularno – naukowych: „Domus Hygeae” (1980) i „Pod godłami dawnych polskich aptek” (1982). W Muzeum nagrano kilka audycji radiowych i telewizyjnych, takich jak: „Czym się dawno leczono” (1968), „Alembik” i „Lekarze czarownicy” (1971). Wypożyczano eksponaty do filmów, w tym do historycznego obrazu Jerzego Hoffmana pt. „Pan Wołodyjowski”. Organizowano też okolicznościowe spotkania naukowe, np. uroczystości upamiętniające 120. rocznicę zapalenia pierwszej lampy naftowej skonstruowanej przez Ignacego Łukasiewicza (1975). Z tej okazji wydano afisz i w wielu polskich aptekach zapalono lampy naftowe. Profesor Roeske wygłosił, a następnie opublikował kilkanaście opracowań na temat życia i osiągnięć tego zasłużonego aptekarza. Z inicjatywy i według projektu profesora powstał obraz pt. „Ignacy Łukasiewicz w aptecznym laboratorium”, autorstwa prof. Mieczysława Wątorskiego, wykładowcy Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Należy nadmienić, że profesor Roeske był pomysłodawcą wybicia medalu im. Ignacego Łukasiewicza, przyznawanego przez Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne w uznaniu zasług dla polskiej farmacji. Jego wielkim sukcesem było uzyskanie dla szybko powiększających się krakowskich zbiorów muzealnych nowego, większego i znacznie odpowiedniejszego lokalu. W 1978 roku w wyniku licznych wniosków, podań i innych starań profesora, władze Krakowa przydzieliły Muzeum Farmacji zabytkową kamienicę przy ul. Floriańskiej 25 tuż obok historycznego Traktu Królewskiego (dawna siedziba – ul. Basztowa 3). Wskutek wielu trudności związanych z remontem kamienicy, jej wyposażeniem i kosztownymi pracami konserwatorskimi zabytkowych mebli aptecznych, uroczyste otwarcie nowej ekspozycji nastąpiło dopiero 13 lat później, w 1991 roku. W tym czasie profesor był już na emeryturze.

Prof. Wojciech Roeske zostawił po sobie bogaty dorobek naukowy z dziedziny historii farmacji i muzeologii farmaceutycznej. Znalazło się w nim blisko 300 publikacji, w tym 8 książek, 17 broszur, 140 haseł encyklopedycznych i wiele artykułów ogłoszonych w czasopismach polskich i zagranicznych. Opublikował bardzo pożyteczną dla historyków farmacji „Bibliografię polskiej historiografii farmaceutycznej 1816 – 1971” (Warszawa 1973) oraz obszerną książkę pt. „Polskie apteki” (Wrocław) 1991), przedstawiającą różne przejawy rozwoju rodzimego aptekarstwa. Duże zainteresowanie wzbudziła książka pt. „Fenomen jednorożca w Polsce” (Kraków 1997), ukazująca to legendarne zwierzę we wszystkich dziedzinach, w których utrwaliło ono swoją obecność, tj. w teologii, medycynie, farmacji, literaturze, malarstwie, grafice, rzeźbie i innych.

Jest też autorem kilkunastu obszernych opracowań biograficznych, przedstawiających osiągnięcia i zasługi wybitnych przedstawicieli polskiej farmacji, m.in.: Jana Szastera, Józefa Sawiczewskiego, Ignacego Łukasiewicza, Teodora Torosiewicza. Kilka artykułów poświęcił pierwszym dyplomowanym farmaceutkom w Polsce – Antoninie Leśniewskiej i Jadwidze Sikorskiej – Klemensiewiczowej. Prof. Wojciech Roeske został uznany za twórcę podstaw polskiej muzeologii farmaceutycznej. Pionierski charakter mają jego opracowania dotyczące naczyń aptecznych wykonanych z różnego rodzaju tworzyw sztucznych (ceramika, szkło, drewno), numizmatów farmaceutycznych oraz polskich zabytków farmaceutycznych w kolekcjach krajowych i zagranicznych. Zapoczątkował też badania nad motywami farmaceutycznymi w sztukach plastycznych w Polsce. Wiele jego książek, broszur i artykułów ukazało się w językach obcych: angielskim, duńskim, fińskim, francuskim, hiszpańskim, niemieckim, rosyjskim, słowackim, szwedzkim, węgierskim i włoskim. Świadczy to o dużym zainteresowaniu badaniami i publikacjami profesora nie tylko w Polsce, ale także zagranicą.

Prof. W. Roeske znajdował czas na aktywną pracę w licznych towarzystwach naukowych krajowych i zagranicznych. Członkiem Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego był od początku jego istnienia. W latach 1947 – 1949 pełnił funkcję sekretarza, a w latach 1957 – 1965 przewodniczącego Oddziału Krakowskiego PTFarm. Działał w Polskim Towarzystwie Historii Medycyny i Farmacji. Pierwsze z gremiów wyróżniło go medalem im. Ignacego Łukasiewicza „De Pharmacia bene meritis”, a obydwa gremia – członkostwem honorowym. Otrzymał godność członka zwyczajnego Academiae Internationale d’Histoire de la Pharmacie (1973). Był członkiem zarządu Internationale Gesellschaft für Geschichte der Pharmazie (1973) i laureatem prestiżowej nagrody naukowej „Schelenz Plakette” tego Towarzystwa (1981), członkiem Societe d’Histoire de la Pharmacie (1974), członkiem korespondentem Deutsche Gesellschaft für Geschichte der Pharmazie (1975), członkiem International Counsil of Museums przy UNESCO (1975) oraz Association Europenne des Musees des Sciences Medicales. W 1992 roku American Institute of the History of Pharmacy (Wisconsin) uhonorował go medalem „Georga Urdanga” (Madison) za całokształt osiągnięć w światowej historiografii farmaceutycznej. Prof. Roeske brał udział w kilkunastu międzynarodowych kongresach, gdzie prezentował dorobek polskiej historii farmacji, a przede wszystkim popularyzował osiągnięcia polskich aptekarzy i polskiego szkolnictwa farmaceutycznego. W 1971 r. uczestniczył w obradach Kongresu Historii Farmacji w Pradze i w Farmaceutycznym Sympozjum Ekumenicznym w Trogirze (Chorwacja), w 1973 r. – w Kongresie Historii Farmacji w Paryżu, w kolejnym roku wygłosił wykład w Austriackim Towarzystwie Historii Farmacji w Wiedniu, a w 1975 roku wziął udział w Kongresie Historii Farmacji w Bremie. Był aktywnym uczestnikiem kongresów: w Innsbrucku (1977), Bazylei (1979), Budapeszcie (1981), Heidelbergu (1993), a także w Lipsku, Cottbus i Iihlavie (Czechy).

Prof. Wojciech Roeske był postacią o niezwykle ciekawej osobowości oraz wielu zainteresowaniach. Porywczy i impulsywny, lecz zarazem bardzo wrażliwy, szczerze manifestował swoją miłość do historii farmacji. Poza farmacją szczególnie upodobał sobie twórczość literacką i artystyczną. Pisał dla własnej przyjemności. Były to pamiętniki, aforyzmy, fraszki i facecje – chociażby te z cyklu pharmacia curiosa:

Marzenie emeryta

Chciałbym zadziwić świat jeszcze po uszy…,

ot, zachcianka, gdy się człek w proch kruszy,

przeminął wiek, zawodzi też zdrowie,

Stąd stos pomysłów, lecz pusto w głowie.

Profesor jest autorem książki autobiograficznej pt. „Z polską farmacją przez życie” (Poznań 1999), która ukazuje jego drogi życiowe, ważniejsze wydarzenia kariery zawodowej oraz zamiłowania i pasje. Miał też uzdolnienia plastyczne – dużo rysował, rzeźbił, zajmował się drzewnokształtem. Do tego lubił muzykować. Prof. Artur Kijas – recenzent pamiętników profesora napisał: „Profesor Wojciech Roeske to postać iście renesansowa”. Wyrazem uznania dla uczonego są też słowa wypowiedziane przez dziekana Wydziału Farmaceutycznego CM UJ prof. Macieja Pawłowskiego – „Profesor Wojciech Roeske to wielki umysł i wielkie serce, był człowiekiem o ogromnej uczciwości, broniącym żarliwie farmacji”.

dr n. farm. Katarzyna Hanisz

Piśmiennictwo:

 

1. Wojciech Roeske: Z polską farmacją przez życie. Poznań 1999.
2. Alina Zduńska: Ad maiorem Pharmaciae gloriam. „Gazeta Farmaceutyczna”, nr 3, 1996, s. 38, 42 – 44.
3. Iwona Dymarczyk: Historia krakowskiego Muzeum Farmacji: lata 1965 – 1986. Sesja z okazji 60 – lecia Muzeum Farmacji, Kraków 16 III 2007. Program i teksty referatów, Kraków 2007, s. 28 – 41.
4. Jadwiga Brzezińska: Zmarł prof. dr hab. Wojciech Roeske. „Farmacja Polska”, T. 57, nr 12, 2001, s. 590 – 591.
5. Jan Majewski: Profesor Wojciech Roeske. Wspomnienie (1916 – 2001). „Gazeta Wyborcza. Poznań”, 19 kwietnia 2012.
6. Katarzyna Jaworska: Muzeum Farmacji UJ CM (w:) 225 lat Farmacji na Uniwersytecie Jagiellońskim pod red. Zbigniewa Beli, Kraków 2008, s. 533 – 534.
7. Iwona Dymarczyk: Kronika. Sesja naukowa poświecona pamięci profesora Wojciecha Roeskego. „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 2002, 65, 4, s. 523 – 526.
8. Kto jest kim w polskiej medycynie. Informator Biograficzny. Warszawa 1987, s. 554 – 555.
9. Jadwiga Brzezińska: Barwne życie farmaceuty. „Gazeta Farmaceutyczna”, nr 3, 2000, s. 55.
10. Profesor dr Wojciech Roeske (1916 – 2001). Nekrolog. „Gazeta Farmaceutyczna“, nr 8, 2001, s. 50.