Szkoła polskiej farmacji. Uczeni i ich dzieła. Prof. dr hab. farm. Franciszek Adamanis (1900 – 1962).

Urodził się 4 października 1900 roku w Libawie na Łotwie, jako jedno z sze­ściorga dzieci pracownika kolei państwowych Antoniego Adamanisa i Teresy z Lau­dańskich. Do gimnazjum uczęszczał początkowo w Libawie, a następnie w Homlu na terenie Rosji (obecnie Białoruś), gdzie wraz z rodzicami został ewakuowany po wybuchu pierwszej wojny światowej. W tym czasie należał do Towarzystwa Tomasza Zana – tajnej młodzieżowej organi­zacji niepodległościowej oraz działał w tajnym harcerstwie. Później nawiązał współpracę z Polską Organizacją Wojskową (POW), działającą na terenie Rosji. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w konspiracji przedostał się do kraju i za­mieszkał wraz z rodziną w Poznaniu. W 1920 roku wstąpił do wojska i wziął udział w wojnie polsko – bolszewickiej. Po jej zakończeniu pracował zarobkowo, a od 1923 roku równocześnie studiował farmację na Uniwersytecie Poznańskim (UP). Dyplom magistra farmacji uzyskał w 1927 roku na podstawie pracy pt. „O aldolu Heintza i jego otrzymaniu”, nagrodzonej brązowym medalem przez Senat Uniwersytetu Poznań­skiego. Po studiach rozpoczął pracę w przemyśle na stanowisku chemika – analityka w centralnym laboratorium firmy „Akwawit” – Rektyfikacja Spirytusu w Poznaniu. Rok później został przeniesiony na stanowisko chemika w fabryce o tej samej na­zwie, a w 1929 roku został kierownikiem wspomnianej firmy. W tym czasie miał już duże osiągnięcia zawodowe – „(…) opracował i udoskonalił prawie wszystkie działy produkcji, a mianowicie w dziedzinie alkoholi tłuszczowych zwiększył wydajność aparatów, uprościł zawiły dotychczas proces oczyszczania fuzli oraz podniósł jakość otrzymywanych alkoholi. W dziale lakierów nitrocelulozowych, wprowadził pomoc­nicze materiały potrzebne do lakierowania oraz opracował szereg recept na lakiery”. Z kariery zawodowej w przemyśle chemicznym zrezygnował w 1930 roku, przyjmując zaproszenie do współpracy w zespole naukowym prof. Konstantego Hrynakow­skiego, światowej sławy fizyko – chemika, organizatora i dyrektora Oddziału Far­maceutycznego UP oraz ówczesnego kierownika Katedry Chemii Farmaceutycznej tej uczelni. Już w 1932 roku pod kierunkiem prof. Hrynakowskiego opracował roz­prawę pt. „Analiza termiczna i optyczna pewnych związków organicznych” na pod­stawie której otrzymał stopień naukowy doktora filozofii. W tym samym czasie, nie­zależnie od badań naukowych, utworzył przy Katedrze Chemii Farmaceutycznej nową jednostkę organizacyjną – Pracownię Chemii Toksykologicznej i Sądowej, jak również prowadził wykłady i ćwiczenia z tego przedmiotu aż do 1954 roku, z przerwą w latach wojny. Prace z zakresu analizy termicznej rozwijał do 1939 r. Stanowiły one podstawę do badania stanów równowagi faz ciekłych i stałych mieszanin dwu i trójskładnikowych wielu substancji organicznych, stosowanych między innymi w lecznictwie oraz wykazania w nich istnienia sił międzycząsteczkowych. Zwrócił uwagę na związek wyników swoich badań ze zjawiskami synergizmu i antagonizmu, często występującymi w mieszaninach leków. Jego prace wzbudziły duże zaintere­sowanie w świecie naukowym i były wielokrotnie cytowane, m.in. w literaturze fa­chowej niemieckiej i francuskiej. W 1936 roku dr Franciszek Adamanis habilitował się na Wydziale Matematyczno – Przyrodniczym UP na podstawie dysertacji pt. „Związki cząsteczkowe mocznika i jego pochodnych z substancjami stosowanymi w farmacji”. Jak zauważyła doc. Anita Magowska – „(…) badania te zawierały się w ważnym nurcie pochodnych mocznika, które współcześnie są szeroko stosowane w terapii i analityce chemicznej”. W 1938 r. po śmierci prof. K. Hrynakowskiego, Rada Wydziału Matematyczno – Przyrodniczego UP powierzyła doc. Adamanisowi kierownictwo Katedry Chemii Farmaceutycznej.

W kwietniu 1940 roku został aresztowany przez gestapo i wywieziony do niemiec­kiego obozu koncentracyjnego w Mauthausen – Gusen, gdzie był więziony w nie­ludzkich warunkach przez cztery lata. W obozie wykonywał różne prace. Był jednym z pierwszych więźniów budujących baraki dla nowo powstającego obozu, a następ­nie przydzielono go do wyniszczających robót w kamieniołomach i równie wycieńcza­jącej pracy przy budowie torów kolejowych. Miał też lżejsze zajęcia przy wykopali­skach archeologicznych w zamku Spielberg. Po zakończeniu prac wykopaliskowych był tłumaczem i pisarzem w bloku szpitalnym przeznaczonym dla Rosjan oraz w bloku ogólnym, zwanym „blokiem śmierci”. Jako człowiek niezwykłej szlachetności potrafił ulżyć i zaradzić cierpieniom swoich współtowarzyszy, a nawet uratować ży­cie wielu z nich. Pomimo obozowego terroru fizycznego i psychicznego, zdecydował się uruchomić tajną wytwórnię płynów parenteralnych. W tym celu brał udział w przemycaniu na teren obozu surowców do produkcji iniekcji, m.in. glukozy i chlorku wapnia. Wytwarzał też węgiel drzewny – lek bardzo cenny dla chorych na biegunkę. Oprócz tego uczestniczył w obozowej tajnej działalności oświatowej. Był wykładowcą tzw. „uniwersytetu chodzonego”, wygłaszając prelekcje z zakresu che­mii i farmacji praktycznej podczas wymarszu więźniów na roboty. Cieszyły się one dużym zainteresowaniem. Po wyzwoleniu obozu przez wojsko amerykańskie w kwietniu 1945 roku, Franciszek Adamanis nie wrócił od razu do Poznania. Pozostał w Austrii jeszcze przez dwa miesiące i prowadził aptekę w szpitalu dla byłych więź­niów, utworzonym w Polskim Ośrodku w Linzu.

Do Poznania przyjechał pod koniec sierpnia 1945 roku i natychmiast przystąpił do organizowania powojennej farmacji w tym mieście. We wrześniu objął ponownie kierownictwo Katedry Chemii Farmaceutycznej w Uniwersytecie Poznańskim. Sku­pił wokół siebie duży zespół współpracowników, którym przekazał swój zapał do pracy naukowej i dydaktycznej. Nominację na profesora nadzwyczajnego otrzymał w 1946 roku, a tytuł profesora zwyczajnego uzyskał w 1958 r. W 1948 roku oprócz pracy na uczelni, został dodatkowo kierownikiem działu chemiczno – farmakologicznego w Państwowym Instytucie Naukowym Leczniczych Surowców Roślinnych w Poznaniu (od 1960 r. Instytut Przemysłu Zielarskiego), a w 1950 roku po śmierci założyciela, organizatora i pierwszego dyrektora Instytutu prof. Wacława Strażewicza przejął jego stanowisko i zadania.

Problematyka naukowa rozwijana przez prof. F. Adamanisa w okresie powojen­nym obejmowała dwa kierunki badań. Pierwszy z nich był ściśle związany z potrze­bami odradzającego się polskiego przemysłu farmaceutycznego oraz lecznictwa; dotyczył otrzymywania nowych leków, w tym roślinnych. Prace te cechowała duża różnorodność w zakresie badanych substancji, ich wytwarzania i zastosowania tera­peutycznego. Różne tematy łączyła natomiast, stosowana w Katedrze Chemii Farma­ceutycznej, nowoczesna metoda badań, oparta na najnowszej aparaturze i piśmien­nictwie. Wynikiem współpracy prof. Adamanisa z prof. Strażewiczem było skiero­wanie jego zainteresowania na problematykę fitochemiczną. Badania te kontynu­ował również po śmierci prof. Strażewicza. Zgodnie z ówczesnym zapotrzebowa­niem przemysłu zielarskiego, pracował nad metodami oznaczania alkaloidów tropa­nowych  i innych związków czynnych roślin, a także nad uprawą, zbiorem i susze­niem surowców olejkodajnych. Badania Franciszka Adamanisa i Ewarysta Paweł­czyka, dotyczące alkaloidów tropanowych z nasion Datura stramonium były tematem pierwszej po wojnie publikacji o charakterze izolacyjnym w grupie alkaloidów tro­panowych. Autorzy opisali metodę pozwalającą na uzyskanie ponad 60% wydajności zespołu alkaloidów oznaczonych analitycznie wskazując, że nasiona Datura stramo­nium mogą być dogodnym surowcem dla izolowania tych związków. Drugim kierun­kiem badań, prowadzonych przez prof. Adamanisa była analiza trwałości leków w czasie ich przechowywania. Opierając się na pierwszych tego rodzaju pracach wy­konanych w Europie Zachodniej, zwrócił uwagę na możliwość przemian ciał czyn­nych w roztworach i substancjach stałych, zwłaszcza w lekach pochodzenia roślin­nego. Jak zauważył, zmiany te, zachodzące pod wpływem wielu czynników (powie­trze, wilgoć, promieniowanie słoneczne, czas) mogą prowadzić do utraty aktywności leku lub innych szkodliwych efektów u pacjenta. Profesora Adamanisa cechowała wielka rzetelność badawcza i pracowitość. Na jego dorobek naukowy złożyło się blisko 100 publikacji z zakresu analizy termicznej, problematyki fitochemicznej oraz analizy i trwałości leków. Na uwagę zasługuje też współpraca profesora z Komisją Farmako­pei Polskiej. W Laboratorium FP, utworzonym przy Katedrze Chemii Farmaceutycz­nej przygotowano kilkadziesiąt monografii farmakopealnych, w tym kilka opraco­wań oryginalnych.

Ważne miejsce w działalności prof. Adamanisa zajmowało kształcenie młodej kadry naukowej. Pod jego kierunkiem 20 osób uzyskało stopnie doktorskie. Spośród nich osiem osób zostało w przyszłości profesorami. W zakresie kształcenia przed dy­plomowego do najistotniejszych osiągnięć profesora należy zaliczyć opracowanie pierwszego w Polsce nowoczesnego podręcznika z chemii leków, który doczekał się trzech wydań. Podręcznik ten zyskał uznanie w całym kraju, zarówno w uczelniach farmaceutycznych, jak i w instytutach związanych z farmacją oraz aptekach. Dzięki inicjatywie i wieloletnim staraniom prof. Adamanisa, w 1959 roku reaktywowano na wydziałach farmaceutycznych w Polsce pracę magisterską. Zapamiętany został jako ambasador szkolenia podyplomowego. Był konsultantem wojewódzkim do spraw farmacji i kierownikiem naukowym kursów szkoleniowych dla wielkopolskich apte­karzy. Szkolił aptekarzy pracujących w większych miastach powiatowych: Kaliszu, Pile, Ostrowie i Lesznie. Dzielił się swoimi doświadczeniami i zachęcał do prowa­dzenia stołów kontrolnych w aptekach. Prof. Michał H. Umbreit w swoich wspo­mnieniach napisał „(…) ciągła współpraca z zawodem leżała na sercu prof. Adamani­sowi i była jego pasją”.

Godna podkreślenia jest działalność organizacyjna i społeczna prof. Adama­nisa. Był prodziekanem (1950 – 1951) i dziekanem (1951 – 1953) Wydziału Farma­ceutycznego oraz prorektorem do spraw nauczania (1956 – 1962) w Akademii Me­dycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Reprezentował uczelnię w Komi­sji Nauk Farmaceutycznych Rady Naukowej Ministerstwa Zdrowia (1952 – 1954), Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej (1957 – 1960) i Radzie Głównej przy Ministrze Szkolnictwa Wyższego, pełniąc obowiązki przewodniczącego Sekcji Medycznej. Był członkiem Rady Naukowej Instytutu Leków w Warszawie. Kierował pracami Pod­komisji Chemicznej Komisji Farmakopei Polskiej przy ministrze zdrowia. Uczestni­czył w pracach Komisji Nauk Farmaceutycznych Polskiej Akademii Nauk (1947 – 1951) i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (1949 – 1952).

Znajdował czas na aktywną pracę w licznych towarzystwach naukowych krajo­wych i zagranicznych. Uczestniczył w pracach Amerykańskiego Towarzystwa Far­maceutycznego i Polskiego Towarzystwa Chemicznego. Od 1945 roku był członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz organizatorem w 1956 roku i pierw­szym przewodniczącym Komisji Farmaceutycznej tego Towarzystwa. Członkiem Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego (PTFarm) był od początku jego istnienia. W latach 1947 – 1951 pełnił funkcję wiceprezesa, a w latach 1951 – 1961 przez trzy kadencje – prezesa Oddziału Poznańskiego PTFarm. Wiele pracy i osobistego zaan­gażowania włożył w budowanie jego struktur organizacyjnych i prestiżu. Dbał o rozwój zawodowy i naukowy aptekarzy, organizując we współpracy z instytucjami nadrzędnymi wobec aptek (Centrala Aptek Społecznych, a następnie Poznańskie Przedsiębiorstwo Aptek) i organizacjami zawodowymi (Izba Aptekarska i Związ­ek Zawodowy Pracowników Służby Zdrowia) posiedzenia naukowe w terenie, m.in. w Koninie, Krotoszynie, Lesznie i Pile. Zachęcał aptekarzy do podejmowania badań własnych i publicznego ogłaszania ich wyników. W 1960 r. został wybrany prezesem Zarządu Głównego PTFarm. Kadencję tę przerwała w 1962 roku  śmierć profesora.

Prof. Franciszek Adamanis swoim zaangażowaniem, zaletami umysłu i życzli­wością pozyskał sobie wielu przyjaciół, zdobył uznanie i ogólny szacunek środowi­ska farmaceutycznego i poznańskiej społeczności. W 1983 roku jedna z ulic w Pozna­niu otrzymała imię profesora Franciszka Adamanisa, a w 1992 roku jego imieniem na­zwano Bibliotekę Wydziału Farmaceutycznego AM w Poznaniu. Jego imię noszą apteki: w Poznaniu, we Włocławku, Inowrocławiu, a także w Tychach. Poznańska uczelnia uroczyście obchodzi kolejne rocznice związane z życiem i działalnością profesora, a Wielkopolska Okręgowa Izba Aptekarska przyznaje statuetkę im. profe­sora Franciszka Adamanisa najbardziej zasłużonym wielkopolskim aptekarzom. Jego życiorys został szeroko opisany przez licznych autorów w różnych czasopismach farmaceutycznych i wydawnictwach książkowych. Prof. Maria Szmytówna wspomi­nając profesora napisała: „(…) Myśli naukowe, wszczepione przez Prof. Adamanisa jego uczniom i współpracownikom, żyją mimo jego śmierci i będą rozwijane dalej w tylekroć przez Profesora cytowanym dążeniu do ideału farmacji: aby dostarczyć cho­remu lek o ściśle zamierzonym działaniu”. Zdaniem prof. Marianny Zając i prof. Anny Jelińskiej: „Profesor dał przykład godny naśladowania, jako wnikliwy badacz o głębokiej wiedzy, ceniony wychowawca młodych, któremu na sercu leżały jej tro­ski i którą gorąco umiłował, człowiek o dużej dobroci i szlachetności, skromny, nie dbający o rozgłos, człowiek o dużym harcie ducha…”. Natomiast prof. Michał H. Umbreit, przypominając postać i dokonania prof. Adamanisa podczas uroczystości XVI Święta Aptekarzy pod patronatem świętych Kosmy i Damiana w Kościele Far­nym w Poznaniu, określił go następującymi słowami – „szlachetny człowiek, wielki patriota, uczony wielkiej miary, aktywny i oddany sprawom zawodu działacz Pol­skiego Towarzystwa Farmaceutycznego i wielki orędownik tradycji i najświetniej­szych ideałów farmacji”… wzór Polaka, naukowca i farmaceuty godny naśladowa­nia.

dr n. farm. Katarzyna Hanisz

Piśmiennictwo:

1. Marianna Zając, Anna Jelińska: Prof. zw. dr hab. Franciszek Adamanis (4.10.1900 – 14.04.1962) – wspomnienie w 50 rocznicę śmierci. „Farma­cja Polska”, T. 68, 2012, nr 10, s. 705-714.
2. Maria Aleksandra Smoczkiewicz: Profesor Franciszek Adamanis (1900 – 1962) – zasłużony organizator powojennej farmacji w Poznaniu – w moich wspomnieniach. http://wbc.macbre.net/api/v1/documents/5602.txt
3. Anita Magowska: Naukowiec, więzień obozu koncentracyjnego, konspira­tor, dziekan wydziału farmaceutycznego. „Czasopismo Aptekarskie” Vol. XIX, nr 2 (218), luty 2012, s. 28-31.
4. Marianna Zając: Pamięci profesora Franciszka Adamanisa (1900 – 1962). „Farmacja Polska”, T.49, 1993, nr 7-8, s. 53-54.
5. Michał H. Umbreit: Profesor Franciszek Adamanis – wzór uczonego i wy­chowawcy młodzieży. „Biuletyn Wielkopolskiej Okręgowej Izby Aptekar­skiej”, 2008, nr 3-4, s. 25-31.
6. Stanisław Kohlmünzer: Badania nad lekiem naturalnym (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych w Polsce 1918-1978 pod red. Z. Jerzmanowskiej, B. Kuźnickiej, wyd. PAN 1986, s.261.
7. Jan Majewski: Prof. Franciszek Adamanis. Wspomnienie (1900-1962). „Ga­zeta Wyborcza Poznań”, 10 kwietnia 2012.
8. W. Głowacki: Męczeńskie drogi farmaceutów wielkopolskich w la­tach okupacji hitlerowskiej 1939-1945. Poznań 1967, s. 41-43.
9. Zyta Maria Płotkowiak: Wspomnienie o prof. dr hab. Franciszku Adamani­sie w czterdziestolecie śmierci. „Pamiętnik XI Sympozjum Histo­rii Farmacji Litwa 2002”. Poznań 2002, s.172-179.
10. Strona internetowa Katedry i Zakładu Chemii Farmaceutycznej Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. http://www.chefa.amp.edu.pl/historia.htm#adamanis
11. Jan Pluta: Uroczystości żałobne ku czci prof. dr Franciszka Adamanisa. „Farmacja Polska”, T. 18, 1962, nr 10, s. 230-234.