Szkoła polskiej farmacji. Uczeni i ich dzieła. Prof. dr farm. Robert Rembieliński (1894 – 1975).

Urodził się 27 marca 1894 roku w Łodzi, jako syn Roberta Piotra Rembieliń­skiego i Pauliny z domu Mieczyńskiej. Początkowo uczył się w Łodzi, następnie w Sieradzu i Piotrkowie Trybunalskim, gdzie w 1916 roku uzyskał świadectwo dojrzało­ści. Od najmłodszych lat wyróżniał się zamiłowaniami humanistycznymi, ale osie­rocony dość wcześnie, z licznymi obowiązkami wobec młodszego rodzeństwa, wy­brał zawód farmaceutyczny i rozpoczął praktykę w łódzkich aptekach. W tym cza­sie, podobnie jak większość ówczesnej młodzieży, związał się z ruchem niepodle­głościowym. W początkach 1920 roku wstąpił jako ochotnik do wojska polskiego i walczył w 3 pułku ułanów. Dwukrotnie ranny, powrócił do domu i rozpoczął studia farmaceutyczne na Uniwersytecie Warszawskim.

W 1929 roku uzyskał dyplom magi­stra farmacji i jako stypendysta fundacji Rockefellera wyjechał do Francji, gdzie na Uniwersytecie w Nancy poszerzał swoją wiedzę farmaceutyczną, pracując na­ukowo u prof. Grelot’a – kierownika Zakładu Farmacji Stosowanej, specjalisty w dziedzinie farmacji galenowej i badania środków spożywczych. Po dwóch latach pobytu we Francji obronił pracę doktorską pt. „Wpływ żywienia krów wytłokami bawełnianymi i sezamowymi na tworzenie się substancji tłuszczowych masła” i otrzymał stopień naukowy doktora farmacji w zakresie bromatologii. 

W 1927 roku powrócił do kraju i prowadził w Łodzi własną aptekę oraz laboratorium chemiczno – farmaceutyczne, w którym wytwarzał specyfiki ziołowe. Jednocześnie swoje za­interesowania naukowe zwrócił w kierunku historii, a zwłaszcza dziejów Łodzi i łódzkiego aptekarstwa. Jego ogromny sentyment do tego miasta wynikał zapewne ze związków rodzinnych z Rajmundem Rembielińskim, polskim działaczem poli­tycznym i gospodarczym okresu Królestwa Polskiego, powszechnie uważanym za twórcę Łodzi przemysłowej. W 1932 roku Robert Rembieliński ukończył kurs archi­walny, zorganizowany przez Polskie Towarzystwo Historyczne i rozpoczął kwe­rendę w łódzkich i warszawskich archiwach. Wyniki swoich badań przedstawił w kilku wartościowych pracach, opartych na nieznanych dotąd materiałach źródło­wych. Spośród nich należy wymienić klasyczną już monografię pt. „Zarys histo­ryczny powstania i rozwoju aptek łódzkich” (Warszawa 1934) oraz równie obszerną pracę – „Rajmund Rembieliński, budowniczy Łodzi przemysłowej”, ogłoszoną w 1932 roku w periodyku historycznym pn. „Rocznik Łódzki”. Pionierski charakter miały też jego opracowania, ukazujące się na łamach czasopism farmaceutycznych, m.in. artykuły: „Rzut oka na działalność Łódzkiego Stowarzyszenia Aptekarzy w ciągu ćwierćwiecza” i „Trzydzieści lat aptekarstwa łódzkiego”. Już w okresie mię­dzywojennym dostrzegał potrzebę popularyzacji wiedzy w zakresie historii medy­cyny i farmacji, co znalazło wyraz w jego pracy na rzecz towarzystw naukowych i innych stowarzyszeń społecznych.

W 1927 roku był współzałożycielem i następnie członkiem zarządu Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, w którym utworzył sekcję historii medycyny i kierował jej pracami do 1939 roku. Dwa lata później współtworzył odrębną sekcję naukową w Oddziale Łódzkim Polskiego Powszechnego Towarzystwa Farmaceutycznego (PPTF); zasiadał w zarządzie sek­cji, szerzył wiedzę z dziedziny historii farmacji, organizował naukowe spotkania i wystawy o charakterze historycznym. Był jednym z najgorliwszych orędowników muzealnictwa farmaceutycznego w Polsce; w latach 1934 – 1939 pełnił funkcję przewodniczącego sekcji muzealnej PPTF. Apelował o gromadzenie pamiątek hi­storycznych, związanych z farmacją oraz powołanie do życia pierwszego w Polsce muzeum farmacji. Podjęte wkrótce prace nad przyszłym muzeum zostały jednak przerwane wybuchem drugiej wojny światowej. Działalności społecznej nie ograni­czał do spraw wyłącznie farmaceutycznych. Był jednym z założycieli, a później też członkiem Zarządu Towarzystwa Przyjaciół miasta Łodzi; współpracował z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym. W latach 1936 – 1939 wygłosił w łódzkiej rozgło­śni Polskiego Radia cykl prelekcji o tematyce historycznej, m.in. o początkach Ło­dzi przemysłowej, o łódzkiej służbie zdrowia i tradycjach miejscowego aptekar­stwa. Tej samej tematyki dotyczyła jego współpraca z prasą łódzką i warszawską.

W pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej został przesiedlony wraz z ro­dziną z Łodzi do Generalnej Guberni, gdzie kilkakrotnie zmieniał miejsce zamiesz­kania i podejmował się różnych prac, nie zawsze związanych z zawodem. W 1944 roku ukrywając się przed aresztowaniem przebywał u krewnych w Krakowie, a następnie w Gorlicach. Pomimo zagrożeń i trudności związanych z okresem wojny kontynu­ował badania naukowe, opracowując dzieje polskiej farmacji. Badania te znacznie rozszerzył w latach powojennych.

Po powrocie do Łodzi w początkach 1945 roku podjął pracę zawodową we wła­snej aptece, a wiosną tegoż roku wziął aktywny udział w organizowaniu Wydziału Farmaceutycznego w nowo powstałym Uniwersytecie Łódzkim. Wkrótce też został powołany na stanowisko zastępcy profesora i kierownika Gabinetu Historii Farma­cji, a od 1946 roku Zakładu Historii Farmacji łódzkiej uczelni. Początkowo wykładał propedeutykę i historię farmacji; w latach 1950 – 1956 gdy zawieszono w akade­miach medycznych wszelką działalność dydaktyczną związaną z historią, prowadził zajęcia z organizacji ochrony zdrowia i zasad służby farmaceutycznej; a po odwilży politycznej w 1956 roku ponownie wykładał historię farmacji oraz deontologię farma­ceutyczną. Podobną działalność dydaktyczną prowadził okresowo w Poznaniu i we Wrocławiu. W 1956 roku na podstawie rozprawy pt. „Teofil Lesiński na tle naukowej farmacji warszawskiej XIX wieku” uzyskał stopień naukowy docenta.

Trzy lata później (1959), dzięki jego usilnym staraniom utworzono na Wydziale Farmaceu­tycznym Akademii Medycznej w Łodzi pierwszą i jedyną w Polsce Katedrę Historii Farmacji, której nadal był kierownikiem. Jako pierwszy w kraju, uzyskał w 1962 roku tytuł profesora w dziedzinie historii farmacji. W 1964 przeszedł na emeryturę, lecz sprawował kierownictwo naukowe nad działalnością łódzkiej Katedry Historii Far­macji aż do 1970 r. Przez wiele lat prowadził również wykłady dla studentów. Prof. Robert Rembieliński stworzył w Łodzi główny ośrodek naukowy i dydaktyczny w dziedzinie historii farmacji. Wykształcił i wychował największą liczbę badaczy tej specjalności, którzy kontynuowali jego myśl naukową w innych ośrodkach akade­mickich w Polsce. Był opiekunem naukowym przewodu habilitacyjnego przyszłego profesora historii farmacji i dyrektora Muzeum Farmacji w Krakowie Wojciecha Roeske. Recenzował dorobek naukowy i pracę habilitacyjną późniejszego profesora historii farmacji Witolda Włodzimierza Głowackiego z Poznania. Kierował pię­cioma pracami doktorskimi. Pod jego kierunkiem i bezpośrednią opieką wykonano około 30 prac magisterskich. Ich tematyka była zróżnicowana, jednak najczęściej podejmowano badania dotyczące historii aptek i aptekarstwa oraz lecznictwa re­gionalnego. Przywiązywał ogromną wagę do kształtowania u młodzieży akademic­kiej zainteresowań historycznych i zamiłowania do tradycji. Sprawom dydaktyki poświęcał się bez reszty. Opracował ogólnopolski program nauczania tej dyscy­pliny. Jest autorem pierwszego w języku polskim, obszernego podręcznika z histo­rii farmacji, który doczekał się trzech wydań (1963, 1972, 1987). Wydanie drugie i trzecie ukazało się we współautorstwie z prof. Barbarą Kuźnicką, córką profesora. Warto dodać, że już pierwsze wydanie tej książki z 1963 roku, przedstawiające dzieje farmacji narodowej na tle historii powszechnej, uznano za nowatorskie nie tylko w Polsce, ale też w skali europejskiej. Dla celów dydaktycznych zgromadził wiele cennych eksponatów muzealnych, dokumentów archiwalnych i starodruków, które w późniejszym czasie dały początek Muzeum Wydziału Farmaceutycznego w Łodzi. Był lubiany przez studentów, co wielokrotnie podkreślano we wspomnieniach o profesorze. Doc. Henryk Pankiewicz napisał – „Na wykłady przychodzono chętnie – być może dla „inności” humanistycznego przedmiotu, a może też dla archaicz­nego wdzięku obejścia Profesora, który młodzież obdarzał wielką przyjaźnią i był przez nią lubiany i szanowany. Toteż zapraszano Go na uroczystości akademickie, obdarzono członkostwem honorowym koła studenckiego „Lechia” – które bardzo sobie cenił – a gdy 7 czerwca Profesor obchodził imieniny, brać studencka śpie­wała pod oknami serdeczne „sto lat”. Wiwatowanie kończyło się, oczywiście, w domu Profesora, gdzie zawsze, przy każdej okoliczności i przy każdym zgromadze­niu – tworzył się swoiście piękny, czasem melancholijny, a czasem zapalczywy dialog między tradycją a współczesnością”.

Dorobek piśmienniczy prof. R. Rembielińskiego obejmuje ponad 70 publika­cji, w tym 8 książek. Dotyczą one głównie dziejów farmacji w Polsce, m.in. orga­nizacji służby farmaceutycznej w początkach XIX wieku, pierwszych naukowych towarzystw farmaceutycznych, początków farmacji naukowej. Szczególnego pod­kreślenia wymaga opracowanie pt. „Kształtowanie się historii farmacji jako dyscy­pliny naukowej” (Kraków 1964), które jest pierwszym oryginalnym ujęciem roz­woju polskiej historiografii farmaceutycznej. Inne prace autorstwa prof. Rembie­lińskiego dotyczące postępów rodzimej historii farmacji i muzealnictwa farmaceu­tycznego ukazały się zarówno w czasopismach polskich, jak i obcojęzycznych, ta­kich jak: „Revue d’Histoire de la Pharmazie” i Pharmacy in History”. Wiele publi­kacji poświęcił wspomnieniom o wybitnych farmaceutach i lekarzach, np. Ignacym Łukasiewiczu, Janie Muszyńskim, Stefanie Bagińskim. Nadal prowadził badania dotyczące historii Łodzi i jej medycznych tradycji, a ich wyniki ogłosił w kilkuna­stu publikacjach, m.in. w obszernych opracowaniach: „Zagadnienia ochrony zdro­wia w okręgu łódzkim” (Wrocław 1962) i „Łódź jako przedmiot badań w zakresie nauk medycznych” (Łódź 1964). Miał też w swoim dorobku piśmienniczym arty­kuły popularno – naukowe, które ukazały się w łódzkiej i warszawskiej prasie co­dziennej oraz scenariusz do dokumentalnego filmu o polskiej farmacji.

Podobnie jak w okresie międzywojennym, tak i po wojnie, prof. Rembieliński odegrał ważną rolę w tworzeniu i działalności różnych towarzystw naukowych. Był jednym z organizatorów Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego (PTFarm) i pierwszym przewodniczącym jego oddziału w Łodzi (1947 – 1952). W 1956 roku wspólnie z prof. Leszkiem Krówczyńskim, prof. Stanisławem Krauze i doc. Witol­dem W. Głowackim utworzył ogólnopolską Sekcję Historii Farmacji PTFarm i przez osiem lat był jej przewodniczącym. Czuwał nad właściwym planowaniem, koordynowaniem i rozwijaniem prac badawczych w zakresie historii farmacji oraz popularyzacją historycznych tradycji zawodu aptekarskiego. Prowadził akcje odczytowe, brał udział w zjazdach, sympozjach krajowych i zagranicznych, popierał wszelką dzia­łalność wydawniczą. Staraniem prof. Rembielińskiego zapoczątkowano serię wy­dawnictwa biograficznego pt. „Życiorysy zasłużonych farmaceutów”. W latach 1960 – 1968 ukazało się 15 takich biografii. Był też twórcą idei obierania przez apteki patronów spośród wybitnych polskich farmaceutów. Realizowano ją stop­niowo w przeszłości, a teraz jest kontynuowana przez prywatnych właścicieli ap­tek. O randze i znaczeniu Sekcji Historii Farmacji świadczy przyjęcie jej w 1958 roku na członka Międzynarodowej Unii Towarzystw Historii Farmacji (Union Mondiale des Societes d’Histoire Pharmaceutique). Doceniono i wyróżniono też działalność prof. Rembielińskiego na rzecz rozwoju historii farmacji. W 1956 roku został człon­kiem rzeczywistym Akademie Internationale d’Historie de la Pharmacie oraz fran­cuskiego La Societe d’Histoire de la Pharmacie. W latach 1964 – 1973 profesor kierował pracami Zespołu Sekcji Historii Farmacji PTFarm i jednocześnie prze­wodniczył sekcji historycznej Oddziału Łódzkiego PTFarm. W 1957 roku był współor­ganizatorem, a następnie członkiem zarządu Polskiego Towarzystwa Historii Me­dycyny (PTHM). Zorganizował oddział łódzki tego stowarzyszenia i kierował jego pracami przez 11 lat. Należy zaznaczyć, że był jedynym w kraju farmaceutą, patro­nującym badaniom historyczno – medycznym. Jego zasługi w tym zakresie zostały wysoko ocenione, a on sam wyróżniony w 1973 roku członkostwem honorowym PTHM. Ponadto brał udział w tworzeniu Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzy­stwa Przyrodników im. M. Kopernika i aktywnie działał w jego zarządzie.

Teresa z Rembielińskich Materkowska, córka prof. R. Rembielińskiego i autorka książki „Polski Dom. Rodzina – wspomnienia sercem pisane” przedstawia nam profesora tak – „Był człowiekiem niezmiernie wesołym i dowcipnym. Z ogromnym dystansem podchodził do wielu spraw, nie robił problemu z drobiazgów, potrafił być do bólu wyrozumiały, wielkoduszny, jeśli nie podejrzewał złej woli, a jednocześnie bardzo surowy wobec wszystkiego co niegodziwe, nieuczciwe i złe”. Profesor Robert Rembieliński pozostawił przyszłym pokoleniom farmaceutów znamienne przesła­nie, które i teraz warto przypomnieć: „Znajomość dziejów farmacji polskiej i jej rozwoju na przestrzeni wieków jest nader ważnym czynnikiem pogłębiania naszej kultury zawodowej i niezbędnym uzupełnieniem ogólnego wykształcenia farma­ceutycznego”.

dr n. farm. Katarzyna Hanisz

Piśmiennictwo:

1. Witold W. Głowacki: Robert Rembieliński (1894 – 1975). „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, R. XXI, 1976, nr 1, s. 81 – 86.
2. Witold W. Głowacki: Le professeur Robert Rembieliński (1894 – 1975). „Revue d’Histoire de la Pharmacie”, 23, 1976, nr 229, s. 114 – 115.
3. Henryk Pankiewicz: In memoriam. dr farm. Robert Rembieliński 1894 – 1975. “Archiwum Historii Medycyny”, R. 39, 1976, nr 1, s. 1 – 5.
4. Henryk Pankiewicz: Rembieliński Robert Leonard (1894 – 1975). „Polski Słow­nik Biograficzny PAN”, nr 31/1989, s. 84 – 85.
5. Mieczysław Bandurka: Robert Rembieliński 27 III 1894 – 7 VIII 1975 r. „Rocz­nik Łódzki”, T. 20 (29), 1975, s. 427 – 428.
6. Katarzyna Hanisz: Prof. dr farm. Robert Rembieliński (1894 – 1975). „Kronikarz semestralny biuletyn informacyjny Uniwersytetu Medycznego w Łodzi”, R. 6, 2007/2008, nr ½, s. 468 – 473.
7. Katarzyna Hanisz, Peter W. Gorski: Prof. dr farm. Robert Rembieliński (1894 – 1975) historyk farmacji i medycyny. „Farmacja Polska”, R. 51, 1995, nr 5, s. 196 – 200.
8. Katarzyna Hanisz: Działalność zawodowo – naukowa i społeczna Roberta Rem­bielińskiego w latach 1924 – 1939, maszynopis pracy magisterskiej w Zakła­dzie Historii Medycyny i Farmacji AM w Łodzi. Łódź 1976.
9. Daniela Grodzicka: Farmaceutyczna rodzina Rembielińskich z Łodzi. „Farma­cja Polska”, R. 61, 2005, nr 19, s. 924 – 929.
10. Barbara Kuźnicka: O roli historii w procesie humanizacji farmacji (w:) Dzieje nauk farmaceutycznych w Polsce 1918 – 1978 pod red. Zofii Jerzmanowskiej i Barbary Kuźnickiej. Wyd. PAN 1986, s. 13 – 29.
11. Teresa z Rembielińskich Materkowska: Polski dom. Rodzina – wspomnienia sercem pisane. Warszawa 2013.
12. Andrzej Kurnatowski: Profesorowie i docenci wydziałów medycznych Uniwersy­tetu Łódzkiego i Akademii Medycznej w Łodzi 1945 – 1964. Łódź 2003, s. 222.