Streszczenia referatów wygłoszonych w trakcie XXVII Sympozjum Historii Farmacji

Maria Bednarz-Kolonko

DZIAŁALNOŚĆ PATRIOTYCZNA STANISŁAWA SZCZEPAŃSKIEGO NA ZIEMI ŻYWIECKIEJ W PROCESIE ODZYSKIWANIA NIEPODLEGŁOŚCI DO ROKU 1918

Apteka NOSTRA w Łękawicy

Stanisław Szczepański – aptekarz, polityk, publicysta, działacz społeczny i wielki patriota. W 1901 roku przybył do Zabłocia i założył aptekę, która stała się ogniskiem skupiającym miejscowych działaczy niepodległościowych i młodzież strzelecką. Służył chorym i ojczyźnie, jego postawa w dużym stopniu została ukształtowana przez sytuację Polski zniewolonej zaborami. Oprócz pracy za pierwszym stołem, konieczne stały się działania, takie jak budowanie świadomości narodowej, tradycji i patriotyzmu. Wielka Wojna w 1914 roku rozbudziła w Polakach nadzieję na wolność. Aptekarz z Zabłocia działał w Powiatowym Komitecie Narodowym, którego jednym z celów było werbowanie ochotników do Legionów Polskich. ,,Legiony to żołnierska nuta, Legiony to straceńców los!’’ Ta szlachetna postawa jest godna docenienia w setną rocznicę odzyskania niepodległości.

Jadwiga Brzezińska

FARMACEUCI KOSZALIŃSCY NA DROGACH DO WOLNOŚCI

Środkowopomorska Okręgowa Izba Aptekarska w Koszalinie

W walkach o wolność ojczyzny, w zmaganiach całego narodu o wolność, niemały był udział farmaceutów polskich. Różne były ich formy walki, miejsca akcji i różne losy jej uczestników, jeden był jednak cel i zadanie – wolność Ojczyzny, społeczna troska o zdrowie i przetrwanie narodu w zmaganiach z wrogiem. Idea ta mobilizowała farmaceutów polskich do bohaterskich postaw i czynów, pomimo licznych niebezpieczeństw, zagrożenia własnego życia i ciężkich warunków egzystencji. Opracowanie, które przedstawiam, ma na celu utrwalenie wielu nieznanych faktów z działalności podczas I i II wojny światowej tych farmaceutów, którzy po wojnie osiedlili się na Ziemi Koszalińskiej. Badaniem moim objęłam farmaceutów zatrudnionych w aptekach otwartych, zakładowych oraz innych instytucjach na terenie województwa koszalińskiego i słupskiego.

Hanna Cytryńska

RODZINA REINHOLZÓW Z APTEKI „POD KORONĄ” W ŁOBŻENICY WIELOPOKOLENIOWYM WZORCEM POLSKIEGO PATRIOTYZMU

Pracownia Architektoniczna dr Hanna Cytryńska w Poznaniu

Tematem referatu będzie historia aptekarskiej rodziny Reinholzów z Łobżenicy, ukazana na kanwie projektu architektonicznego „Linia” powstałego w 2004 r. dla apteki „Pod Koroną”. Analiza patriotycznych postaw farmaceutów Józefa, Bogdana i Iwony Reinholzów stanowiła inspirację do zaprojektowania formy oraz gramatyki wnętrza aptecznego. Symetrycznie wytyczała dobór materiałów oraz kolorystyki wnętrz. Obywatelska postawa farmaceuty Józefa Reinholza wybiegała daleko poza Łobżenicę. Będąc Komisarzem Rady Ludowej został mianowany burmistrzem miasta, a w 1935 r. wygrał wybory do Sejmu RP. W 1939 r. został rozstrzelany przez hitlerowców w Paterku nad Nakłem. Był bardzo zaangażowany na rzecz lokalnej społeczności oraz starał się wypromować miasto opracowując „Krótki zarys historii Łobżenicy”. Syn Bogdan kontynuował dzieło ojca uczestnicząc w ”ruchu wolnościowym”, za co został osadzony w więzieniu. Prowadząc aptekę odziedziczoną po ojcu skupiał się na pracy społecznej na rzecz osób starszych i niepełnosprawnych. Został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Obecna właścicielka apteki „Pod Koroną” córka Bogdana, Iwona Reinholz- Cynajek kontynuuje patriotyczne przekonania swoich antenatów, uczestnicząc aktywnie w pracach Wielkopolskiej Okręgowej Izby Aptekarskiej, działając społecznie w strukturach Rady Miejskiej. Podsumowaniem jej postawy propacjenckiej jest nagroda „Anioła Farmacji” przyznana w 2017 r.

Lidia Maria Czyż

APTEKI W KAŃCZUDZE – WKŁAD W NIEPODLEGŁOŚĆ

Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Rzeszów

Kańczuga to niewielka miejscowość na Podkarpaciu o historii sięgającej XIV w. Pierwszą koncesjonowaną aptekę założono tu w 1875 r. Od lat dziewięćdziesiątych XIX w. aż do chwili upaństwowienia aptek w Polsce pozostawała ona w rękach rodziny Tokarzewskich, w tym trzech pokoleń dyplomowanych farmaceutów. W referacie przedstawiono ich działalność przez sześćdziesiąt lat, obejmujących lata administracji austriackiej, II Rzeczypospolitej, lata II wojny światowej. Ponadto przywołano postacie zasłużonych członków rodziny na niwie pracy wyzwoleńczej w szerokim aspekcie.

Iwona Dymarczyk

HARCERSKI ROZDZIAŁ Z ŻYCIA FARMACEUTY MATEUSZA B. GRABOWSKIEGO Z OKRESU WALK O NIEPODLEGŁOŚĆ POLSKI

Muzeum Farmacji Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Znana historykom farmacji postać Mateusza Bronisława Grabowskiego (1904-1976), emigracyjnego farmaceuty, przedsiębiorcy, mecenasa i kolekcjonera dzieł sztuki, a następnie ofiarodawcy cennych darów do polskich muzeów, zasługuje również na uwagę ze względu na swoją młodzieńczą aktywność harcerską przypadającą na lata walki o niepodległość Polski. Fakt ten potwierdza znajdujący się w zbiorach krakowskiego Muzeum Farmacji Honorowy Krzyż Harcerzy z Czasów Walk o Niepodległość 1909-1921, nadany Mateuszowi B. Grabowskiemu w 1938 r. (dyplom + odznaka), dar Wojciecha Grabowskiego, syna Mateusza B. Grabowskiego, przekazany w 1999 roku. Mateusz B. Grabowski pochodził z Podlasia, z harcerstwem zetknął się jako 13-latek, wstępując w 1917 r. do Szkoły Handlowej w Łomży. Szkoła ta wkrótce została przyłączona do Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Tadeusza Kościuszki, placówki o bogatych, wielowiekowych tradycjach narodowowyzwoleńczych. Nic więc dziwnego, że właśnie w tym środowisku już w 1913 r. powstała drużyna harcerska, organizacja o charakterze militarnym, mająca na celu wspieranie działań w kierunku odzyskania niepodległości naszego kraju. Tematem wykładu będzie udział harcerzy okręgu łomżyńskiego w tych działaniach, wśród nich przyszłego farmaceuty – Mateusza B. Grabowskiego, którego późniejsza aktywność życiowa była mocno podbudowana harcerskimi ideami z czasów młodości.

Peter W. Gorski^1,2, Klaus Koch¹

LEKOWE I SANITARNE ZAOPATRZENIE MIGRANTÓW W PORCIE GDYŃSKIM PO 1918 ROKU

¹ Deutsche Gesellschaft für Gesellschaft der Pharmazie

² Societas Scientiarum Klucoviana et Jablonovianae

Nowopowstały port w Gdyni stał się punktem zwrotnym nie tylko w gospodarce morskiej dla niepodległego państwa polskiego. Przyczynił się on znacznie dla zabezpieczenia polskiej emigracji w tym szczególnie do Ameryki Północnej. Zbudowano na zastałej bazie opieki zdrowotnej, w tym też aptecznej nowoczesny ośrodek z uwzględnieniem międzynarodowych standardów epidemiologicznych. Adekwatne zaopatrzenie w leki jak i środki chemiczne było priorytetowym zadaniem aptekarzy. Uwzględniono przy tym osiągnięcia w tym zakresie portów w Hamburgu i Bremie jak i postępy naukowe farmacji i higieny. Opieka zdrowotna nad migrantami w Gdyni musiała uwzględniać w latach dwudziestych XX wieku rygorystyczne przepisy przeciw- epidemicznych ze Stanów Zjednoczonych, którym też w pełni sprostała. Nie mniejszym wyzwaniem dla aptekarzy, lekarzy i służb sanitarnych w Gdyni okazały się obyczaje, rytuały i zachowania zdrowotne emigrantów wywodzących się z różnych grup narodowościowych i wyznaniowych w II. Rzeczypospolitej. Autorzy niniejszego wystąpienia wyodrębnili specjalistyczny termin dla nowatorskiej dyscypliny naukowej: historyczna higiena migracji. Nowa gałąź w naukach historycznych z dziejów farmacji, epidemiologii, higieny i medycyny w należytym stopniu fokusuje powyższe aspekty migracyjne i kierunkuje badania na najważniejsze zagadnienia, które mają odniesienie do aktualnych przemieszczeń ludności.

Klaus Koch¹, Peter W. Gorski^1,2

VIRCHOWIANA WSPÓŁCZESNE I W POLSKIEJ HISTORIOGRAFII MEDYCZNEJ (poster)

¹ Deutsche Gesellschaft für Geshcichte der Pharmazie

² Societas Scientiarum Klucoviana et Jablonovianae

Rudolf Virchow (1821 – 1902) był twórcą nowoczesnej medycyny i należał do najznakomitszych lekarzy niemieckich. Urodził się w Świdwinie (Schivelbein), zaledwie 80 kilometrów od Stargardu, i całe życie podkreślał swe pomorskie pochodzenie (Hinterpommern). W mieście nad rzeką Regą poświęcono Virchowowi głaz granitowy z pamiątkową tablicą, jego imieniem nazwano miejscową szkołę średnią, gdzie też są pielęgnowane wspomnienia o nim i jego osiągnięciach w wielu dziedzinach życia publicznego i naukowego.

Górny Śląsk wywarł szczególne piętno na jego zapatrywania epidemiologiczne, społeczne i po części filozoficzne. W okresie od 22 lutego do 8 marca 1848 roku wizytował Virchow z polecenia rządu pruskiego Racibórz, Rybnik, Radlin, Wodzisław Śląski, Żory, Pszczynę i Gliwice gdzie wybuchła epidemia. Obserwacje i wnioski co do zwalczania zarazy wśród rodzimej ludności opublikował w 1849 roku jako „Doniesienia o panującej na Górnym Śląsku epidemii tyfusu brzusznego” (’Mitteilungen ueber die in Oberschlesien herrrschende Typhus-Epidemie’). Podkreślał słowiański rodowód Ślązaków i konieczność wykorzystania języka polskiego w komunikacji dla ograniczenia tyfusu.

Wykazał się niebywałymi umiejętnościami w wielu dziedzinach naukowych dokonując odkryć i tworząc teorie chorób i ich leczenia. Virchow był twórcą patologii komórkowej według której każda żywa komórka pochodzi z ją poprzedzającej, a po łacinie: omnis cellula e cellulae. Opierał się na obserwacjach mikroskopowych dzięki czemu opisał bądź rozszerzył wiedzę o fibrynogenie, białaczkach, zakrzepicach, zatorach płuc, amyloidozie, glejakach jak i tworzeniu się zmian ropnych, nowotworowych i mięśniaków. Miał rzesze uczniów, zwolenników i przyjaciół jako profesor na uniwersytetach we Wuerzburgu i w Berlinie. Do nich należeli Alfred Biesiadecki (1839-1889) profesor anatomii patologicznej na Uniwersytecie Jagiellońskim i Włodzimierz Brodowski – patolog z Uniwersytetu Warszawskiego. W 1890 roku krakowska Akademia Umiejętności uhonorowała Rudolfa Virchowa i Ludwika Pasteura (1822-1895) powołując ich na jej czynnych przedstawicieli.

Hannsgeorg Loehr, Peter W. Gorski

W 220 ROCZNICĘ ODNOWIENIA PRZYWILEJU DLA NAUKOWEGO TOWARZYSTWA POLSKO-SASKIEGO W LIPSKU I JEGO CZŁONKOWIE FARMACEUCI

Societas Scientiarum Klucoviana et Jablonovianae

Societas Jablonoviana Lipsensis zostało ufundowane w 1769 r. przez Józefa Aleksandra księcia Jabłonowskiego (1711 – 1777) herbu Prus III. Po kilku próbach w kraju zadecydował o siedzibie Towarzystwa w Saksonii i Lipsku, jego formie prawnej czyli wiecznej fundacji, inaczej fundatio perpetua, jak i jego niemieckim brzmieniu. 'Fuerstlich Jablonowianische Gesellschaft der Wissenschaft zu Leipzig’ było dobrze znane jako 'Naukowe Towarzystwo Księcia Jabłonowskiego w Lipsku’ aż do 1949 r., kiedy to ostatecznie uległo likwidacji. Rządy w Saksonii sprawował w tym czasie elektor i król Fryderyk August I. (1755 – 1827) wnuk Augusta II. Mocnego i książę warszawski (do 1815), który zaprzyjaźnił się z Jabłonowskim do tego stopnia, że wybudował dla niego w centrum miasta pomnik. Jabłonowski był znany z swych zdolności językowych, wielu publikacji po łacinie i francusku, i z periodyku 'Acta literaria’ wydawanego z pomocą Wawrzyńca Mitzlera de Kolofa (1711 -1778). Początkowo członkowie rekrutowali się spośród profesorów Uniwersytetu Lipskiego a ich publikacje w języku łacińskim wydawano w specjalnym roczniku Towarzystwa. Uczeni działali w dwu sekcjach: matematyczno-przyrodniczej i historyczno-ekonomicznej, a najlepsze prace wyróżniano medalem z polskim orłem narodowym w złocie i znaczną dotacją pieniężną. Od 1844 r. można było przyjmować w poczet członków pozamiejscowych uczonych; wśród nich znalazł się Jan Wolfgang Doebereiner (1780 – 1849) profesor chemii, chemii farmaceutycznej i technologii na Uniwersytecie w Jenie z prowincji Turyngii. Odkrył on zjawisko katalizy platynowej i nakreślił system dla periodyzacji pierwiastków; na stanowisko w Jenie zaprotegował go osobiście Jan Wolfgang Goethe (1749 – 1832). Kolejnym członkiem Towarzystwa był członek dynastii aptekarskiej Wilhelm Fryderyk Filip Pfeffer (1845 – 1920). Przyznano mu profesurę z farmakognozji i botaniki w Bonn, Bazylei i Tybindze, ale zdecydował się ostatecznie w 1887 r. na Uniwersytet w Lipsku. Tam też dał się poznać jako badacz fizjologii roślin. W 1774 r. Towarzystwo uzyskało przywilej od Fryderyka Augusta I, w którym popierano współpracę pomiędzy uczonymi z obu krajów i z którego profitowała również farmacja.

Anita Magowska

DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA W ZAKRESIE CHEMII REALIZOWANA PRZEZ APTEKARZY W WILNIE W XIX WIEKU

Katedra i Zakład Historii i Filozofii Nauk Medycznych, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

W referacie przedstawiono zakres i formy zainteresowań naukowych chemią aptekarzy wileńskich w XIX w. Scharakteryzowano badania prowadzone w okresie istnienia Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego i Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz po ich likwidacji. Ponadto omówiono współpracę w zakresie chemii wileńskich aptekarzy z lekarzami, a także jej wpływ na praktykę lekarską. Referat opiera się na archiwaliach przechowywanych w zbiorach specjalnych bibliotek w Wilnie oraz na źródłach drukowanych.

Jan Majewski

APTEKARZE W ZWYCIĘSKIM POWSTANIU WIELKOPOLSKIM 1918/1919 I ICH UDZIAŁ W ORGANIZACJI WŁADZ SAMORZĄDOWYCH

Apteka „Pod Złotym Lwem” w Poznaniu

Wśród aktywnie biorących udział przygotowaniu i walce o narodowe odrodzenie Wielkopolski, byli aptekarze oraz młodzież, która w przyszłości miała się zająć farmacją. Uczestniczyli oni w walkach w przejmowaniu z rąk niemieckich ważniejszych instytucji wojskowych. Aptekarz Witold A. Wichrowski, po zdobyciu Dworca Głównego kierował utworzoną tam sekcją sanitarną, Kazimierz Chmielewski objął aprowizację i organizację kuchni polowych w Poznaniu, założył i utrzymywał kilka stałych kuchni żołnierskich. Kilkunastu aptekarzy działało w służbach sanitarnych wojsk powstańczych, wielu walczyło na różnych odcinkach frontu. Po wyzwoleniu tworzyli zręby lokalnych władz samorządowych.

Marcin Majewski

SZKŁO APTECZNE Z WYKOPALISK ARCHEOLOGICZNYCH W STARGARDZIE (XVII-POCZ. XIX W.)

Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Stargardzie

Tekst prezentuje szklane naczynia apteczne przeznaczone do wydawania medykamentów pozyskane w trakcie wykopalisk archeologicznych w Stargardzie. Całe naczynia lub ich fragmenty zostały w większości odkryte w obiektach zamkniętych (studniach, latrynach), które użytkowano na parcelach mieszczańskich w okresie XVII-pocz. XIX w. Największą liczbę naczyń zarejestrowano na działkach, których właścicielami byli medycy miejscy.

Andrea Mariani

ZNACZENIE APTEK JEZUICKICH DLA CYRKULACJI WIEDZY MEDYCZNEJ W DAWNEJ RZECZYPOSPOLITEJ

Instytut Historii, Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu

Celem zaproponowanego referatu jest zwrócenie uwagi na rolę, jaką apteki jezuickie odgrywały w cyrkulacji wiedzy medycznej na terenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII i XVIII wieku. Przedmiotem uwagi będą zarówno drogi kariery jezuickich braci zakonnych piastujących urząd aptekarza, jak i zawartość księgozbiorów aptecznych oraz obecność ksiąg medycznych w bibliotekach kolegiów Towarzystwa Jezusowego. Jezuiccy aptekarze posiadali fachowe wykształcenie w swoim zawodzie, zazwyczaj zdobyte przed wstąpieniem do zakonu. Ponadto wielu z nich pochodziło z najbardziej rozwiniętych terenów Rzeczypospolitej (np. Prusy Królewskie) lub z sąsiednich krajów (Czechy, Austria i Cesarstwo Niemieckie). Dzięki temu odgrywali znaczącą rolę we wprowadzaniu nowości pojawiających się na Zachodzie do polskiej medycyny. Księgi medyczne, stanowiące niezbędne wyposażenie apteki jezuickiej, odzwierciedlały szerokie zainteresowania wspomnianych aptekarzy. Pierwszoplanowe miejsce zajmowały publikacje z krajów niemieckich. Na podstawie zachowanych inwentarzy pokasacyjnych, dotyczących placówek w Krakowie, Nieświeżu, Pińsku, Słucku i Wilnie, można stwierdzić, iż w drugiej połowie XVIII wieku kultura medyczna w kręgu jezuitów cechowała się eklektyzmem. Pomimo długiego trwania paradygmatu humoralnego stosowano też alternatywne podejścia, wpisujące się w nurt jatrochemii i jatromechaniki. Silne zainteresowania przejawiali jezuici również w zakresie chirurgii.

Tauras Antanas Mekas

GLORIAE PHARMACIAE LITUANIAE 2017

Litewski Uniwersytet Nauk Medycznych w Kownie; Muzeum Historii Medycyny i Farmacji Litwy w Kownie

We wrześniu 2017 roku w Muzeum Farmacji Litwy w Kownie dziesięciu weteranów farmacji otrzymało zaszczytną nagrodę Gloriae Pharmaciae Lituaniae. Nagroda ta była sponsorowana przez farmaceutów pochodzących z Litwy, obecnie pracujących w Londynie. Celem ceremonii było obudzenie uśpionego poczucia własnej wartości, wartości wykonywanego zawodu i podziękowanie ludziom, którzy większość swojego życia poświęcili farmacji. Symbolem nagrody został prof. J. F. Wolfgang (1776 – 1859) – pierwszy profesor farmacji, pochodzący z Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wydarzenie to wywarło duże wrażenie nie tylko na przedstawicielach starszego pokolenia, lecz także na młodzieży – studentach i absolwentach Wydziału Farmaceutycznego. Organizatorzy mają nadzieję, że emocje powstałe podczas spotkania będą miały znaczny wpływ na odrodzenie prawdziwej farmacji w Litwie.

Janina Murawska

APTEKARZ STANISŁAW WOLSKI – PIERWSZY BURMISTRZ LUBAWY W NIEPODLEGŁEJ POLSCE

Okręgowa Izba Aptekarska w Olsztynie

Stanisław Wolski, właściciel Apteki „Pod Orłem” w Lubawie, ma swoje miejsce na kartach historii niepodległej Polski. Apteka była miejscem, wokół którego skupiało się polskie życie polityczne w mieście. Stanisław Wolski, 17 stycznia 1920 roku, po uprawomocnieniu się Traktatu Wersalskiego, przejął władzę administracyjną w Lubawie od ostatniego niemieckiego burmistrza. Trzy dni później witał polskich żołnierzy armii gen. J. Hallera wkraczających do miasta. Jako Burmistrz Lubawy sprawnie organizował polskie życie w mieście zarówno pod względem gospodarczym jak i kulturalnym. Napisał wiele artykułów o tematyce społecznej, które ukazywały się w codziennej prasie lokalnej. W 2013 roku Rada Miasta podjęła uchwałę w sprawie nadania nazwy ulicy imieniem Stanisława Wolskiego.

Wiesława Nabielec¹, Andrzej J. Wójcik²

PELOIDY KAMIENIA POMORSKIEGO: HISTORIA ROZPOZNANIA I WYKORZYSTANIA

¹Studia Doktoranckie Historii Nauki i Kultury przy Instytucie Historii Nauki PAN w Warszawie
²Instytut Historii Nauki, Polska Akademia Nauk w Warszawie

Dobroczynny wpływ peloidów (borowin, mułów, szlamów) na organizm ludzki znany był od dawna. W Polsce spośród peloidów wykorzystuje się borowinę. Borowina występuje w dużych ilościach na północy i południu kraju. Artykuł na przykładzie Uzdrowiska Kamień Pomorski przedstawia historię badań i zastosowania torfu leczniczego jakim jest borowina.

Anna Nadolska-Styczyńska¹, Jerzy Nadolski²

BARBARA NADOLSKA- ŻOŁNIERZ, FARMACEUTA, ANALITYK

¹ Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Wydział Nauk Historycznych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

²Muzeum Przyrodnicze, Wydział Biologii I Ochrony Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego

Historia aktywności zawodowej Barbary Nadolskiej (1922-2011) obejmuje okres okupacji niemieckiej i czasy powojenne. W młodości sanitariuszka w oddziale partyzanckim AK obwodu Grójec, po wojnie chemik-farmaceuta, analityk medyczny, specjalista II stopnia i kierownik Laboratorium Analitycznego ZOZ Łódź-Śródmieście. Informacje pochodzą ze wspomnień rodzinnych, zachowanych dokumentów i opracowań oraz dziennika pisanego przez B. Nadolską, a także ze wspomnień ludzi, którzy z nią pracowali.

Joanna Nieznanowska

SOJUSZ APTEKARZY I LEKARZY XVII-WIECZNEGO SZCZECINA PRZECIW ALCHEMICZNYM FUSZEROM I „PITNEMU ZŁOTU”

Zakład Historii Medycyny i Etyki Lekarskiej, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Twórczy ferment, jaki w przyrodoznawstwie, medycynie i filozofii europejskiej wywołał Paracelsus (Philippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim, 1493?-1541), zaowocował m. in. rozwojem jatrochemii. Jatrochemicy z jednej strony podejmowali próby objaśnienia zjawisk zachodzących w żywych organizmach (zdrowych i chorych) jako najrozmaitszych procesów „chymicznych”, z drugiej zaś proponowali (a często agresywnie reklamowali) substancje pozyskiwane w laboratoriach „chymicznych” jako leki, skuteczne nawet w chorobach uznawanych za nieuleczalne. Wśród lekarzy i aptekarzy nie było zgody co do rzeczywistej wartości wielu z tych „chymicznych” specyfików. Proponowana praca przedstawia wspólny front zawiązany w XVII wieku przez lekarzy i aptekarzy szczecińskich zwalczających preparaty „płynnego złota” – oraz ich producentów.

Maria Pająk, Małgorzata Tomańska

APTEKARZE I DROGERZYŚCI POCHODZENIA POLSKIEGO WOBEC PLEBISCYTU I POWSTAŃ ŚLĄSKICH

Okręgowa Izba Aptekarska w Opolu

„Cud nad Wisłą uratował Polskę od zguby. Cud nad Odrą dał Polsce Śląsk” (W. Korfanty)

Powstanie państwa polskiego w 1918 roku było istotnym czynnikiem nasilającym działanie ruchu narodowego na Górnym Śląsku, bowiem zaistniała możliwość przyłączenia Górnego Śląska do Polski. Wydarzenia lat 1918-1022 na Górnym Śląsku były ostrym międzynarodowym sporem o dalszą przynależność tej ziemi. Klęska Niemiec w 1918 r. stała się ważnym czynnikiem ułatwiającym odbudowę niepodległej Polski. Plebiscyt i trzy powstania śląskie wywarły ogromny wpływ na ostateczną decyzję mocarstw w sprawie podziału Górnego Śląska.

Plebiscyt i zbrojne powstania śląskie wymagały zabezpieczenia medycznego, w którym pion farmaceutyczny odgrywał ważną rolę. Wśród pierwszych członków Polskiej Organizacji Wojskowej kierującej ruchem zbrojnym byli farmaceuci; komisarz plebiscytowy Konrad Habryka, aptekarz z Ujazdu (opolskie) był jednym z wielu farmaceutów, którzy wykazali się dużą odwagą i zapłacili życiem za swoje zaangażowanie na rzecz polskiego Śląska.

Celem niniejszej pracy jest ukazanie zaangażowania aptekarzy w walce o polskość Śląska i ich niejednokrotnie tragiczne losy. W tym celu dokonano kwerendy w zasobach bibliotek oraz wykorzystano materiały zgromadzone w Muzeum Powstań Śląskich na Górze Św. Anny.

Agnieszka Rzepiela

APTEKA „POD GWIAZDĄ” W KRAKOWIE I JEJ DZIAŁALNOŚĆ KONSPIRACYJNA PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ

Muzeum Farmacji Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

W czasie II wojny światowej wielu farmaceutów walczyło w szeregach Armii Krajowej. Znane są także przypadki prowadzenia działalności konspiracyjnej w oparciu o możliwości, jakie dawało prowadzenie apteki. Dzięki dostępowi do leków i materiałów sanitarnych możliwe było zaopatrywanie oddziałów partyzanckich i szpitali polowych. Taką działalność prowadziła wraz z mężem Zygmuntem Jadwiga Karłowska, współwłaścicielka i kierowniczka znanej krakowskiej apteki „Pod Gwiazdą” przy ul. Floriańskiej 15.

Piotr Skalski

ABSOLWENCI POZNAŃSKIEGO ODDZIAŁU FARMACEUTYCZNEGO NA STUDIACH DOKTORANCKICH WE FRANCJI W OKRESIE DWUDZIESTOLECIA MIĘDZYWOJENNEGO

Katedra i Zakład Historii i Filozofii Nauk Medycznych, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

W maju 1919 r., tuż po otwarciu Wszechnicy Piastowskiej, przystąpiono do organizacji studiów farmaceutycznych w Poznaniu. Początkowo warunki do rozwoju działalności naukowej były trudne. Brakowało aparatury laboratoryjnej a nawet odpowiednio zaadaptowanych pomieszczeń dydaktycznych. Mimo niesprzyjających okoliczności poznański Oddział Farmaceutyczny szybko zyskał ogólnopolska renomę, a kilkoro jego absolwentów udało się na stypendia naukowe do Francji.

Jarosław Sobolewski

ZARYS ROLI APTEKARZY JAKO PRODUCENTÓW LEKÓW I PREPARATÓW WETERYNARYJNYCH DO ROKU 1939

Centrum Weterynarii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

Prekursorem działań łączących farmację i weterynarię był aptekarz króla Zygmunta Augusta, F. Caborti. Zajmował się m.in. wytwarzaniem leków dla zwierząt królewskich. Przełom XVIII i XIX w. to rozwój weterynarii i farmacji weterynaryjnej, którą początkowo zajęły się apteki. Proszki i płyny dla zwierząt „podtrzymujące siły i witalność” były pierwszymi dostępnymi produktami. Część aptek wytwarzało tyle specyfików dla zwierząt, że można było mówić o produkcji przemysłowej. „Manuał Farmaceutyczny” z 1932 r. zawierał opisy 198 leków weterynaryjnych, a Kalendarze Farmaceutyczne z lat 1918-1939 podawały 23 receptury. Nie był to imponujący zestaw, ale pozwalał skutecznie funkcjonować lekarzom weterynarii

Wojciech Ślusarczyk

DONIESIENIA ZAGRANICZNE NA ŁAMACH „KRONIKI FAMRACEUTYCZNEJ, 1919-1939

Zakład Historii Medycyny i Pielęgniarstwa, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Collegium Medicum w Bydgoszczy

W latach 1919-1939 „Kronika Farmaceutyczna” była organem prasowym Związku Zawodowego Farmaceutów Pracowników w Rzeczypospolitej Polskiej (dalej ZZFP). Na jej łamach, poza informacjami na temat polskiej farmacji, zamieszczano szereg różnych doniesień z zagranicy. Jest to świadectwo szerokich horyzontów myślowych członków redakcji pisma oraz istnienia intensywnego transferu wiedzy. Celem referatu jest próba udzielenia odpowiedzi na pytanie jakie formy i treści w analizowanych doniesieniach były dominujące? W analizie pominięte zostaną kwestie dotyczące Federacji Farmaceutów Słowiańskich oraz Międzynarodowej Unii Farmaceutów Pracowników. Będą one bowiem szczegółowo przedstawione w osobnej monografii poświęconej ZZFP przygotowywanej właśnie przez autora referatu.

Wojciech Ślusarczyk

SYTUACJA PRAWNA, ORGANIZACYJNA I SPOŁECZNA APTEKARZY NA ZIEMIACH POLSKICH OD ŚREDNIOWIECZA DO 1795 ROKU

Zakład Historii Medycyny i Pielęgniarstwa, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Collegium Medicum w Bydgoszczy

Celem referatu jest próba udzielenia odpowiedzi na pytanie w jaki sposób przedstawiała się prawna, organizacyjna i społeczna sytuacja aptekarzy na ziemiach polskich od średniowiecza do roku 1795. Analizie poddane zostaną kwestie takie jak: geneza aptekarstwa, zakładanie i kontrolowanie aptek, organizacje zawodowe, system kształcenia, a także miejsce i rola w aptekarzy w społeczeństwie. Referat jest w znacznej mierze próbą usystematyzowania obecnego stanu wiedzy zawartego w polskojęzycznej literaturze przedmiotu.

Monika Urbanik, Katarzyna Jaworska

WKŁAD APTEKARZY GALICYJSKICH W ROZWÓJ PRZEMYSŁU FARMACEUTYCZNEGO

Muzeum Farmacji Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

Początki przemysłu farmaceutycznego w Polsce sięgają połowy XIX wieku. Najkorzystniejsze warunki dla rozwoju przemysłu panowały na terenie Królestwa Polskiego, gdzie skupiała się większość produkcji leków. Rozwój przemysłu farmaceutycznego na terenach znajdujących się pod zaborem austriackim był w znacznym stopniu utrudniony, ale dzięki przedsiębiorczości wielu aptekarzy, zwłaszcza na terenie Galicji Wschodniej udało się uruchomić w przyaptecznych laboratoriach produkcję leków. Warto wspomnieć o takich osobach jak m. in. Jan Ihnatowicz, Jakub Pipes-Poratyński, Henryk Blumenfeld, Piotr Mikolasch, Władysław Dobrzański, Aleksander Mańkowski, Marian Zahradnik i wielu innych.

Jerzy Waliszewski

JERZY ENEASZ MAC-DONALD (1813-1885) – APTEKARZ, PATRIOTA, BADACZ LUDU

Apteka „Nowa” w Stargardzie

Tekst przedstawia postać farmaceuty polskiego Jerzego Eneasza Mac-Donalda, syna Szkota sprowadzonego do ordynacji Zamoyskich. Otrzymał on dotkliwą karę (300 rubli) za przechowywanie powstańca styczniowego – Kazimierza Kurtnowskiego. Był badaczem życia i obyczajów chłopów kurpiowskich i litewskich. Jego grób znajduje się na warszawskich Powązkach.

Barbara Wasiewicz

TADEUSZ PANKIEWICZ (1908-1993) – APTEKARZ W GETCIE KRAKOWSKIM

Katedra Historii Medycyny Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie,

Magister farmacji Tadeusz Pankiewicz (1908-1933) w czasie drugiej wojny światowej jako właściciel Apteki pod Orłem znajdującej się na terenie krakowskiego getta był naocznym świadkiem tragicznych losów jego mieszkańców. Apteka mieszcząca się przy Placu Zgody 18 stała się wówczas azylem w znaczeniu zarówno dosłownym jak i symbolicznym. Dla tych, którzy otrzymywali w niej najróżniejszego rodzaju pomoc, apteka stała się „ambasadą, placówką dyplomatyczną reprezentującą świat swoiście wolny w obmurowanym i zakratowanym mieście”. W roku 1983 Tadeusz Pankiewicz został uhonorowany medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

Roksana Wilczyńska, Wojciech Ślusarczyk

APTEKA-MUZEUM W BYDGOSZCZY: TRADYCJE – ZBIORY – PERSPEKTYWY

Zakład Historii Medycyny i Pielęgniarstwa, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Collegium Medicum w Bydgoszczy

W 1853 r. założono w Bydgoszczy aptekę „Pod Łabędziem”. W 2003 r. ówczesny właściciel otworzył na jej zabytkowym zapleczu Muzeum Farmacji Apteki „Pod Łabędziem”. W lipcu 2017 r. apteka i muzeum zostały zlikwidowane, a związane z nimi zbiory (wraz z lokalem) przejęło Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Celem referatu jest przedstawienie historii apteki, scharakteryzowanie przejętych kolekcji oraz udzielenie odpowiedzi na pytanie w jaki sposób przedstawiać będzie się przyszłość tego ważnego dla farmacji miejsca; będącego już częścią bydgoskiego Muzeum.

Zenon Wolniak

APTEKARZE BIAŁOSTOCCZYZNY W STRUKTURACH WŁADZ SAMORZĄDOWYCH NA PRZESTRZENI DZIEJÓW APTEKARSTWA

Okręgowa Izba Aptekarska w Białymstoku

Tradycje aptekarstwa i organizacji samorządowych farmaceutów to animatorzy przekazywanej od pokoleń misji aptekarza jako zawodu zaufania publicznego. Etos zawodu aptekarza to olbrzymia wiedza fachowa, funkcje prospołeczne, które cieszą się szacunkiem i uznaniem nie tylko lokalnych społeczności. Taka pozycja w hierarchii społecznej wskazuje na pozazawodowy charakter pracy aptekarza i znaczenie wartości etycznych i moralnych w codziennym działaniu.

Na terenach Białostocczyzny, które aktualnie stanowią obszar woj. podlaskiego już w drugiej połowie XVI wieku były apteki w Tykocinie i Łomży, których właściciele i pracownicy angażowali się w działalność organów samorządowych. W późniejszym okresie aptekarze z takich miejscowości jak Białystok, Augustów, Stawiski, Wysokie Mazowieckie angażowali się również w działalność społeczną i propaństwową. Przypomnienie dokonań tych aptekarzy jest tematem tej pracy.

Anna Żuk

SZCZECIŃSKIE SZPITALE – MIEJSCE PRACY Z HISTORIĄ

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Szczecinie

Większość szczecińskich szpitali umiejscowiona jest w budynkach, które istniały przed II wojną światową i pełniły funkcje szpitali.

Budynki, w których obecnie znajduje się szpital przy ulicy Arkońskiej zostały wybudowane w latach 1938-1940, jako dom starców. Decyzja o budowie podjęta została w latach 30. XX wieku. Wybudowano nowy dom starców, który otwarto w 1940 roku. W wyniku działań wojennych w październiku 1940 roku obiekty całego zakładu opiekuńczego, wraz z nowopowstałym domem starców przekazane zostały na koszary dla SS.

Kolejny szczeciński szpital przy ulicy Sokołowskiego w Zdunowie, swoją historią sięga początków XX wieku. Realizacja budowy szpitala dla chorych na gruźlicę nastąpiła w 1915 roku. Na lokalizacje szpitala obrano okolice, przy trasie kolejowej Szczecin-Stargard, w otoczeniu lasów. Budynki szpitala przetrwały wojnę w stanie nienaruszonym. W lipcu 1949 roku w budynkach otwarto Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze, które było dobrze wyposażone w sprzęt.

Historia szpitala przy ulicy Unii Lubelskiej sięga lat przedwojennych. Obiekt wybudowany został jako szpital dla niemieckiej armii w latach 1936-1940. W czasie II wojny światowej do gmachu ewakuowano Akademię Medyczną z Berlina. Po wojnie szpital służył jako obóz dla jeńców niemieckich. Uroczyste, ponowne otwarcie szpitala, który miał charakter szpitala publicznego, nastąpiło 27 czerwca 1947 roku.

Szpital w szczecińskiej dzielnicy Pomorzany swoją historią sięga XIX wieku. Budowa trwała 10 lat. Otwarcie szpitala nastąpiło dnia 2 stycznia 1879 roku. W czasie II wojny światowej szpital uległ częściowemu spaleniu, został splądrowany, do użytku nadawało się tylko 45% pomieszczeń. O odbudowie szpitala i całej dzielnicy zdecydowano w marcu 1948 roku, w związku z decyzją o powołaniu Akademii Lekarskiej w Szczecinie.

Szpital przy ulicy Piotra Skargi został wybudowany w latach 1929-1931. Pełnił rolę szpitala położniczo-ginekologicznego. Klinika położnicza została otwarta 12 grudnia 1931 roku i była najnowocześniejsza w całych Niemczech. Budynek przetrwał II wojnę światową w nienaruszonym stanie, w dniu 14 sierpnia 1945 roku został przejęty przez Wojsko Polskie, które do dnia dzisiejszego zawiaduje szpitalem.

Historia szpitala dziecięcego przy ulicy świętego Wojciecha sięga lat 1893-1895, gdy powstał Instytut Kształcenia Akuszerek. W 1904 roku budynek rozbudowano. W budynkach szpitala mieścił się Instytut Położnictwa, kierowany przez Siegfrieda Stephana. Po II wojnie światowej, budynki szpitala przy ulicy świętego Wojciecha, zostały przeznaczone na powstanie szpitala dziecięcego.

Szpital przy ulicy Strzałowskiej mieści się w budynkach dawnego zakładu wodoleczniczego. Ze względu na brak szpitali w Szczecinie i szerzące się choroby, wybudowano w 1910 roku szpital w Golęcinie. W latach 30. XX wieku szpital w Golęcinie miał najnowocześniejsze wyposażenie radiologiczne, leczono w nim raka, systematycznie dostarczano rad. Po II wojnie światowej szpital w Golęcinie ponownie uruchomiono w czerwcu 1945 roku, jeszcze pod władzą niemiecką.

W szpitalu przy ulicy Jagiellońskiej, w czasach przed II wojną światową, mieścił się szpital dziecięcy Fliedner-Kinderkrankenhaus, o czym świadczą zachowane do dnia dzisiejszego płaskorzeźby na fasadzie budynku. Szpital ponownie zaczął funkcjonować w roku 1946.

W roku 1974, przy ulicy Mącznej rozpoczęto budowę nowego, dużego kompleksu szpitalnego i mieszkalnego dla personelu. Szpital funkcjonuje do dnia dzisiejszego i jest jedynym szczecińskim szpitalem publicznym wybudowanym po II wojnie światowej.

Zachowane do dnia dzisiejszego budynki przedwojennych szpitali mogą przysłużyć się zdrowiu mieszkańcom Szczecina. Każdy posiada swoją historię.

Podsumowanie

Oceny naukowej Sympozjum dokonała dr Joanna Nieznanowska. Całość obrad omówili dr Lidia Maria Czyż i mgr Jerzy Waliszewski, podkreślając wysoki poziom merytoryczny poszczególnych wystąpień, zapraszając na kolejne spotkanie na Roztoczu (2019). Wszyscy uczestnicy otrzymali publikacje: W. Giermaziaka, K. Karkutt-Miłek, A. Ziemeckiej, , GBP Leopold Skulski. Farmaceuta i mąż stanu, Warszawa 2016 i dwujęzyczną broszurę Muzeum w Stargardzie. Zainteresowani mieli możliwość zakupu wydania albumowego książki Jan Harasimowicz, Wydawnictwa Farmapress, Warszawa 2018.

Swoim patronatem XXVII Sympozjum Historii Farmacji objęli: Naczelna Izba Aptekarska i Zachodniopomorska Okręgowa Izba Aptekarska w Szczecinie. Natomiast „Aptekarz Polski” sprawował patronat prasowy. „Czasopismo Aptekarskie” pełniło patronat edukacyjny.