11.2008 – „Poczet wielkich aptekarzy polskich. Część druga.”

   W drugiej części opracowania prezentującego najważniejsze postaci z historii polskiego aptekarstwa przedstawiamy sylwetki Karola Ferdynanda Eichlera, Ignacego Łukasiewicza i Antoniny Leśniewskiej. 

 

   Karol Ferdynand Eichler jest uznawany za twórcę pierwszego polskiego kodeksu etycznego aptekarzy. Urodził się w 1792 r. w Bydgoszczy. Praktykował w wielu aptekach w rodzinnym mieści i w Warszawie. Był żołnierzem kampanii napoleońskiej 1812 r., w której dowodził ambulansem aptecznym 4 Dywizji Czwartego Korpusu gen. Latour-Maubourg. Ambulans utracił w bitwie pod Wiaźmą i razem z rozbitkami Armii Napoleońskiej przedzierał się w kierunku Smoleńska po drodze cudem uchodząc z życiem podczas przeprawy przez Berezynę (26 listopada 1812 r.). W 1819 r. osiadł w Międzyrzecu Podlaskim. Tam założył rodzinę żeniąc się z Fany Matyldą z Hoeftów.
     W czasie powstania listopadowego był przewodniczącym Komitetu Obywatelskiego, którego obowiązkiem było utrzymywanie porządku w mieście. W marcu 1831 r. wybuchła w Międzyrzecu Podlaskim epidemia cholery, przeniesiona przez wojska rosyjskie do Królestwa Polskiego. Karol Eichler i jego apteka odegrały wówczas wielką rolę w niesieniu pomocy. W tym samym czasie docierały do Międzyrzeca transporty rannych żołnierzy rosyjskich i wziętych do niewoli Polaków. Do przybycia lekarzy, przez dwa tygodnie Karol Eichler wypełniał obowiązki chirurga, podobnie jak podczas Kampanii Moskiewskiej. W 1848 r. do Międzyrzeca dotarła kolejna fala cholery. K. Eichler został wówczas powołany przez Główny Inspektorat Służby Zdrowia do „Komitetu do walki z epidemią cholery”. W pamiętniku odnotował: „lekarze nie zawsze mogli oddalić się od miasta, na mnie więc największa czynność przypadała. Co dzień z obowiązku, jako członek Komitetu, musiałem być raz a czasami i dwa w Lazarecie, oprócz tego wołany, proszony i ciągniony na miłość Boga do domów prywatnych”.
    W 1847 r. napisał "Instrukcję dla mojej apteki" – pierwszy polski kodeks etyki dla aptekarzy. „Instrukcja” zawiera wskazówki dotyczące organizacji pracy w aptece pod względem merytorycznym oraz materialnym, obsługi pacjentów i  zasady wyboru leków.
     Karol Ferdynand Eichler zmarł w 1855 r. w Międzyrzecu Podlaskim. 
Rękopis cytowanego pamiętnika, manuał apteczny oraz inne pamiątki rodzinne Eichlerów znajdują się w zbiorach Muzeum Farmacji im. mgr Antoniny Leśniewskiej w Warszawie.

     Historia badań nad zastosowaniami ropy naftowej w Karpatach sięga już piętnastego wieku, a opisana została po raz pierwszy w Kronice Jana Długosza. Wzmianki na temat medycznego zastosowania oleju "pochodzącego ze skał" można znaleźć w polskich zielnikach renesansowych. Później o takim wykorzystaniu pisali m.in. Erazm Syxt (1617), Wojciech Tylkowski (1695), Gabriel Rzączyński (1721), Krzysztof Kluk (1781) i Stanisław Ładowski (1783).
     Pierwsze wykłady uniwersyteckie na temat eksperymentów z ropą odkrytą w Kałuszy prowadził profesor fizyki Józef Ignacy Martinovics (1755 – 1795) we Lwowie. Później, w latach dwudziestych XIX w., ropę badali naukowcy z uniwersytetów we Lwowie i w Krakowie: Ludwik Zejszner, Alojzy Alth, Roman Gostkowski. Prawdopodobnie to właśnie wykłady profesora Zejsznera zainspirowały Łukasiewicza do zainteresowania się chemicznymi eksperymentami z ropą naftową.
     Ignacy Łukasiewicz urodził się 8 marca 1822 r. w Zadusznikach koło Mielca. Po ukończeniu czterech klas szkoły realnej w Rzeszowie rozpoczął w 1836 r. praktykę w aptece A. Swobody w Łańcucie. Po czterech latach zdał w Rzeszowie egzamin pozwalający mu pełnić obowiązki pomocnika aptekarskiego. Mając 19 lat rozpoczął pracę w aptece mgra Edwarda Hübla w Rzeszowie. Tam zaangażował się w działalność konspiracyjną Towarzystwa Demokratycznego Polskiego pod kierownictwem Edwarda Dembowskiego. Powstanie w Rzeszowie w 1846 r. nie doszło do skutku, ale jego główny organizator Ignacy Łukasiewicz został aresztowany i osadzony w więzieniu we Lwowie. Opuścił więzienie dopiero w grudniu 1847 r., po podpisaniu zobowiązania, że nie będzie opuszczać Lwowa. W 1848 r. podjął pracę w „Aptece pod Złotą Gwiazdą" Piotra Mikolascha, jednej z największych aptek Galicji. Tam wspólnie z Janem Zehem otrzymali po raz pierwszy naftę w procesie destylacji ropy naftowej. Destylację przeprowadzali na prośbę propinatorów Abrahama Schreinera i Leiba Stiermana z Borysławia. Zleceniodawcy mieli nadzieję na otrzymanie taniego alkoholu z do tej pory bezużytecznych złóż. W 1850 r. Ignacy Łukasiewicz podjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, a dyplom magistra farmacji uzyskał w Wiedniu 30 lipca 1852 r. Powrócił do Lwowa i tam dalej współpracował z Janem Zehem w aptece Mikolascha.  Udało się im wyodrębnić frakcję naftową odbieraną w temperaturze 250-350 stopni Celsjusza, pozbawioną lekkich benzyn i oddzieloną od pozostałych ciężkich węglowodorów. Prototyp lampy dostosowanej do właściwości fizykochemicznych paliwa Ignacy Łukasiewicz skonstruował razem z Adamem Bratkowskim. Po raz pierwszy lampa naftowa zapłonęła w oknie apteki w marcu 1853 r. W cztery miesiące później – 31 lipca użyto oświetlenia naftowego podczas operacji w Szpitalu Lwowskim na Łyczakowie. Pod wspomnianą datą w kronice szpitalnej zachowało się nazwisko operowanego pacjenta: był to Władysław Cholecki. Dzień ten uznano za początek polskiego przemysłu naftowego. W grudniu 1853 roku Ignacy Łukasiewicz i Jan Zeh otrzymali patent na oczyszczoną ropę naftową mającą zastosowanie do celów technicznych.

     Drogi współpracy obydwu farmaceutów wkrótce rozeszły się. Ignacy Łukasiewicz przeniósł się do Gorlic, a Jan Zeh założył sklep naftowy i wybudował destylarnię nafty pod Drohobyczem. Łukaszewicz widział przyszłość nafty dużo szerzej, niż tylko jako paliwo do lamp i latarń. Jesienią 1853 r. nawiązał kontakt z Tytusem Trzecieskim, właścicielem majątku w Polance koło Krosna oraz Karolem Klobassą, właścicielem lasów w Bóbrce. Zawiązali spółkę i założyli w Bóbrce pierwszą w świecie stację wydobywczą „oleju skalnego”.

 

      Po ślubie z  Honoratą Stachurską w 1865 r. kupił niewielki majątek w Chorkówce i tam zbudował nowoczesną destylarnię ropy naftowej. Dobroczynność Łukasiewicza była znana i ceniona. Wspierał powstanie styczniowe, był fundatorem szkół w Bóbrce i Chorkówce oraz – wspólnie z K. Klobassą – kościoła w Zręcinie. Założył „Kasy Brackie”, które udzielały bezprocentowych pożyczek okolicznej ludności.

 

 

     Ignacy Łukasiewicz pełnił wiele funkcji społecznych oraz doczekał się licznych odznaczeń i zaszczytów m. in. w 1873 r. papież Pius IX odznaczył go orderem św. Grzegorza i nadał tytuł szambelana papieskiego. W 1880 r. stanął na czele nowopowstałego Krajowego Towarzystwa Naftowego. Zmarł 7 stycznia 1882 r. i został pochowany w Zręcinie koło Krosna. 
W 1967 r. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne ustanowiło Medal im. Ignacego Łukasiewicza „Za wybitne zasługi dla farmacji polskiej”, nadawany przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego.

 

 

 

 

     Antonina Leśniewska urodzona w Warszawie w 1866 r. była jedną z pierwszych na świecie kobiet, które uzyskały dyplom magistra farmacji. Sama określiła swoja drogę do wyższego wykształcenia farmaceutycznego jako „nieprzetarty szlak” i tak zatytułowała swoje wspomnienia wydane w 1901 r. w St. Petersburgu. W przeciwieństwie do innych zawodów, gdzie wymagane było wówczas wykształcenie uniwersyteckie, farmacji nie można było studiować wprost po ukończeniu szkoły średniej. Obowiązywał system kształcenia rzemieślniczo-akademicki, co jeszcze bardziej utrudniało dostęp kobiet do pracy w aptekach. Według obowiązującego prawa przed zdobyciem kolejnych stopni w zawodzie aptekarza – pomocnika, prowizora i na koniec magistra należało najpierw odbyć określoną przepisami praktykę w aptece. W 1908 r. A. Leśniewska pisała w broszurze  „Nowa dziedzina pracy kobiet”: ”I dziś i wówczas naturalnym wydawało się, że najpierw w każdym zawodzie opartym na podstawach naukowych poznanie teorii musi poprzedzać praktykę, której zadaniem jest utrwalenie nabytych wiadomości teoretycznych. W zawodzie farmaceutycznym działo się wprost odwrotnie. Uczniowie, posiadający świadectwo z 4-ch klas gimnazjum klasycznego, które obejmuje łacinę, bez żadnych specjalnych wiadomości, obowiązani są wstąpić na praktykę do apteki na lat 3, a ci, co skończyli całkowity kurs gimnazjalny – na lat 2”.

  

      Antonina Leśniewska, która utorowała drogę późniejszym adeptkom farmacji uzyskała dyplom prowizora w 1897 r., a w lutym 1900 r. magistra farmacji w Akademii Wojenno-Medycznej w St. Petersburgu. Po studiach otworzyła tam „Pierwszą Żeńską Aptekę”,  w której jako pierwsza na świecie zatrudniała wyłącznie kobiety, a potem założyła przy aptece szkołę farmaceutyczną dla absolwentek szkół średnich. Wprowadziła siedmiogodzinny dzień pracy i podwójną zmianę. Walczyła o prawa kobiet do wykonywania zawodu aptekarza, ale również o prawo do godnej pracy w aptece. W 1916 r. z inicjatywy Antoniny Leśniewskiej powstało w St. Petersburgu Towarzystwo „Doraźnej Pomocy Kobiety Polskiej” mające zapewnić opiekę nad jeńcami w obozach syberyjskich. Po powrocie do Polski w 1919 r. wznowiła działalność Towarzystwa:  zorganizowała schronisko dla repatriantów w Ciechocinku, kupiła  dom położony w lesie w Starej Miłosnej pod Warszawą, gdzie przez kilka lat mieściło się schronisko dla dzieci „Nasza Chata”, a następnie sanatorium dla dzieci chorych na gruźlicę. Współpracowała z Aleksandrą Piłsudską w Towarzystwie „Opieka”, działającym pod patronatem Marszałkowej. W 1933 r. uzyskała koncesję na otwarcie apteki w Warszawie przy Marszałkowskiej 72. Przed śmiercią została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Polonia Restituta za zasługi oddane ojczyźnie. Zmarła  w 1937 r .i została pochowana na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

 

      Od 1985 r. jest patronką warszawskiego Muzeum Farmacji.

Portrety:
Ignacy Łukasiewicz – źródło: Wikimedia Commons
Antonina Leśniewska – źródło: zasoby Muzeum Farmacji im. mgr Antoniny Leśniewskiej w Warszawie, http://www.muzeumfarmacji.mhw.pl

Pozostałe ilustracje: nadesłane przez p. doc. dr hab. Iwonę Arabas