Aptekarze w zwycięskim Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919 i ich udział w organizacji władz samorządowych (w 100. rocznicę wybuchu Powstania Wielkopolskiego)
Powstanie Wielkopolskie 1918-1919, jedno z największych wydarzeń w najnowszej historii Polski i regionu, posiada bogatą literaturę, obejmującą genezę, przebieg, znaczenie i skutki tego zwycięskiego zrywu [2].
W przygotowanie i przebieg powstania chlubnie wpisali się aptekarze wielkopolscy [3].
Po podpisaniu 23 stycznia 1793 r. w Petersburgu dokumentu podziału Rzeczypospolitej (drugi rozbiór Polski), Prusy zagarnęły Wielkopolskę. Na obszarze tym działało wówczas 38 aptek, w tym dwie w posiadaniu Polaków. Były to apteki: w Gnieźnie „Pod Orłem” i w Poznaniu „Pod Murzynem”, czyli późniejsza apteka „Czerwona”. W 1861 r. liczba aptek wielkopolskich powiększyła się do 100., z czego 91 było w rękach niemieckich, a tylko 9 posiadali Polacy. W następnych latach liczba ta ulegała stopniowemu zwiększeniu. W 1918 r. na 157 aptek, jakie działały w Wielkim Księstwie Poznańskim, w 57. przypadkach właścicielami lub zarządzającymi byli Polacy (ponadto w innych dzielnicach Niemiec 40. Polaków posiadało apteki). Aptekarze byli oddani sprawie polskiej i swej profesji. Od dawna bowiem działali w instytucjach naukowych (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk), społecznych (Towarzystwo Naukowej Pomocy) [4] lub organizacjach samoobrony (Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”), a także w Towarzystwie Tomasza Zana, Związku Młodzieży Polskiej) i innych [5]. Wielu z nich wciągniętych zostało do konspiracji jeszcze w listopadzie lub na początku grudnia 1918 r. Wybuch Powstania Wielkopolskiego 27 grudnia 1918 r. nie był dla aptekarzy żadnym zaskoczeniem. Wzięli więc udział w walkach w mieście i w przejmowaniu z rąk niemieckich ważniejszych instytucji wojskowych. Wymieńmy tylko niektórych. Konstanty Koszutski, uczestniczył w walkach o Bazar i gmach policji [6], Witold Antoni Wichrowski, po zdobyciu przez powstańców Dworca Głównego kierował tam utworzoną sekcją sanitarną [7].
Z kolei Kazimierz Chmielewski objął aprowizację i organizację kuchni polowych w Poznaniu i założył kilka stałych kuchni żołnierskich, m. in. w Bazarze, Grand Café, w Muzeum i wiele innych – trzeba dodać, że całą kuchnię żołnierską w Bazarze utrzymywał on własnym sumptem.
Kilkunastu aptekarzy znalazło się w służbach sanitarnych wojsk powstańczych i walczyło na wielu odcinkach frontu.
Rozwijająca się Armia Wielkopolska dla prawidłowego funkcjonowania potrzebowała odpowiedniej ilości miejsc w szpitalach, a także aptek, współodpowiedzialnych za należyte działanie tych szpitali. Apteki zapewniały walczącym na ich terenie wojskom zaopatrzenie w leki i materiały sanitarno-opatrunkowe. I tak, Władysław Karpiński przejął z rąk niemieckich aptekę w Szpitalu Głównym w Poznaniu i prowadził ją do wymarszu na front litewsko-białoruski, gdzie służył jako porucznik-aptekarz w Szpitalu Wojskowym Nr 5 w Lidzie. Po nim aptekę w Szpitalu Głównym, przejął Kazimierz Kłaczyński. W aptece tej było zatrudnionych kilku innych farmaceutów. W czterech szpitalach wojskowych, w Krotoszynie, Gnieźnie, Ostrowie Wlkp. i Inowrocławiu, aptekami szpitalnymi kierowali oficerowie aptekarze, w stopniu porucznika. W Krotoszynie – Zygmunt Gregorowicz; w Gnieźnie – Franciszek Wierzchaczewski; w Ostrowie Wlkp. – porucznik (potem kapitan) Jarosław Bajoński; w Inowrocławiu – Antoni Jurkowski.
Wymienione cztery apteki miały zaopatrywać w leki i materiał sanitarny jednostki wojskowe znajdujące się w ich pobliżu. Jednak większe zaopatrzenia były realizowane w Składnicy Sanitarnej. Komendantem Składnicy Sanitarnej został kapitan aptekarz Bronisław Drygas (w czerwcu 1919 objął stanowisko w Departamencie Sanitarnym w Poznaniu). Składnica mieściła się w trzech budynkach i szeregu przybudówek w Poznaniu, przy ul. Karola 54/56 (dzisiejsza ul. Słowackiego). Była bardzo dobrze zaopatrzona w środki medyczno-sanitarne jak i zapasy do produkcji leków i opatrunków. Składnica dzieliła się na dwa duże działy, leków i opatrunków, którymi kierowali doświadczeni aptekarze. W większości byli to wojskowi – około 30. W jednostkach walczących na froncie służyło 20. aptekarzy. Zaznaczyć trzeba, że we wszystkich jednostkach sanitarnych zaangażowanych było 80. aptekarzy, w tym dwóch gimnazjalistów – przyszłych farmaceutów (Henryk Umbreit i Albin Wiertel). Podczas patrolu pod Kopaniną, 10 stycznia 1919 r., został ranny niewyszkolony wojskowo, elew aptekarski Włodzimierz Bogusławski (1895/1901-1919), z apteki Władysława Ziętaka – pierwszy poległy na polu walki Powstania Wielkopolskiego, obywatel Grodziska Wlkp („zmarł z ran” w szpitalu w Wolsztynie 14.01.1919) [8].
Inspektorem Urzędu Sanitarnego został generał podporucznik lekarz Ireneusz Wierzejewski, ppłk lek. Kazimierz Wilczewski, zarządzał Wydziałem Personalnym, generał podporucznik Józef Grobelny, zastępca inspektora Sanitarnego, kierował Departamentem Sanitarnym, a ppłk lek. Roman Suszyński, Wydziałem Szpitalnictwa na prowincji.
Kierownikiem Wydziału Aptekarskiego bezpośrednio podległemu Inspektorowi Urzędu Sanitarnego był porucznik, później major Władysław Woliński, któremu także podlegała Składnica Sanitarna.
W dniu 27 grudnia 2008 r. odbyły się obchody 90. rocznicy wybuchu Powstania Wielkopolskiego. Centralne uroczystości zorganizowano w Poznaniu, pod pomnikiem Powstańców Wielkopolskich, z udziałem Lecha Kaczyńskiego, Prezydenta RP. Na drugi dzień, w niedzielę, o godz. 10.00, na Starym Rynku w Poznaniu, odsłonięto tablicę pamiątkową na ścianie Apteki „Pod Złotym Lwem”. Właśnie tutaj, przed południem, w dniu 28 grudnia 1918 r., do mieszkania Klary i Mariana Dalskich – właścicieli apteki, przyszedł uradowany porucznik Janusz Leszczyński, z dwoma żołnierzami, po zdobyciu Ratusza Poznańskiego. Poprosił o wydanie sztandaru, który otrzymał i zaraz zawiesił na wieży. I tak, po 125. latach niewoli, ponownie na ratuszu powiewała biało-czerwona [9].
Do dziś wielu Poznaniaków i gości przystaje i zamyśla się przed tablicą upamiętniającą udział aptekarzy w Powstaniu Wielkopolskim. Poznań pamięta o aptekarzach „tamtego czasu”.
Udział aptekarzy w organizacji władz samorządowych
Edmund Baranowski (1886-1939), powstaniec, właściciel apteki w Łasinie; prezes Rady Ludowej na obwód łasiński, burmistrz Łasina (1920). W 1928 r. wybrany na posła III kadencji Sejmu RP (aktywny członek Komisji Oświatowej – bronił przed likwidacją Oddział Farmaceutyczny Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie). Jeden z pierwszych aresztowany i rozstrzelany z grupą Powstańców Śląskich i harcerzy (5 IX 1939) [10].
Zygmunt Ciesielski (1882-1939), właściciel apteki w Śmiglu, Sekretarz Towarzystwa Naukowej Pomocy w Śmiglu (od 1935), rozstrzelany, jako zakładnik w publicznej egzekucji 23 X 1939 r.
Wincenty Garstecki (1892-1973), powstaniec, właściciel apteki w Sierakowie (od 1920). W 1922 r. otrzymał Odznakę Pamiątkową Wojsk Wielkopolskich. W latach 1923-1928 zastępca burmistrza Sierakowa [11].
Antoni Fengler (1893-1982), powstaniec, właściciel apteki w Kobylinie. W 1929 r. członek Rady Miejskiej, a wkrótce jej przewodniczący, natomiast w połowie lat 30. burmistrz Kobylina. Po 1945 r. ponownie wybrany na tę funkcję [12].
Józef Jasiński (1854-1933), właściciel poznańskiej Apteki „Pod Złotym Lwem”; w czasie Powstania Wielkopolskiego wspierał lekami oddziały powstańcze. Przez Komisariat Rady Ludowej powołany na decernenta do spraw aptekarskich (1919-1922); współinicjator powołania uniwersyteckiego Studium Farmaceutycznego na Uniwersytecie Poznańskim; przewodniczący Towarzystwa Aptekarzy Polaków; radny miejski Poznania przez kolejne dwie kadencje (od 1919) [13].
Stefan Jasiński (1885-1962), w gimnazjum należał do Towarzystwa Tomasza Zana; właściciel Apteki „Pod Lwem” w Rakoniewicach (1913-1939). 26 listopada 1918 r. druh aptekarz Stefan Jasiński otrzymał polecenie od księdza proboszcza Graszyńskiego z Gościeszyna utworzenia Straży Ludowej. Od 22 grudnia 1918 r. przewodniczący Zarządu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Następnie powołany przez Radę Ludową Wolsztyna na doradcę polskiego dla magistratu w Rakoniewicach i Wolsztynie. W czasie Powstania Wielkopolskiego udzielał kwatery rannym i dostarczał leki i opatrunki – zorganizował lazaret wojskowy. W okresie międzywojennym uczestniczył w życiu społecznym Rakoniewic, w uroczystościach kościelnych, narodowych i innych. Był pierwszym burmistrzem Rakoniewic do 1920 r. Aktywny działacz Funduszu Obrony Narodowej (FON), Funduszu Obrony Morskiej (FOM) i Pożyczki na Fundusz Obrony Przeciwlotniczej (FOP). Jedna z ulic w Rakoniewicach została nazwana Jego imieniem, ponadto na frontonie domu, przy ul. Pocztowej 6 wmurowano tablicę pamiątkową (2004). Jego syn Jerzy, mgr farmacji (absolwent Uniwersytetu Poznańskiego – 1939), aresztowany i osadzony w Forcie VII, został rozstrzelany w pobliżu Poznania [14].
Stanisław Konieczny (1878-1946), powstaniec, właściciel apteki we Wrześni; prezes miejscowej Rady Ludowej, wiceburmistrz Wrześni (1920-1932); działacz Polskiego Czerwonego Krzyża, więzień Oświęcimia.
Marian Lakner (1880-1936), powstaniec, właściciel Apteki „Centralnej” w Bydgoszczy; honorowy radca miejski Bydgoszczy; zasiadał też we władzach Komunalnej Kasy Oszczędnościowej w Bydgoszczy.
Zenon Eugeniusz Lewandowski (1859-1927), powstaniec, członek Centralnego Komitetu Obywatelskiego w Poznaniu (od 1916); członek Wydziału Wykonawczego Rady Ludowej Miasta Poznania (1918); delegat Rady Ludowej do Rady Robotniczo-Żołnierskiej w Poznaniu oraz decernent spraw miejskich Naczelnej Rady Ludowej. W 1918 r. delegat powiatu szczycieńskiego na Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu. Poseł na Sejm Ustawodawczy; pierwszy konsul Rzeczypospolitej Polskiej w Olsztynie [15].
Wiktor Litwiński (1873-1952), powstaniec, aptekarz. Dyrektor Polskiego Banku Ludowego i prezes Polskiego Towarzystwa Nadnoteckiego. Pierwszy burmistrz Ujścia. W powstaniu brali też udział dwaj jego synowie – Bohdan i Olgierd.
Roman Marcinkowski (1874-1929), powstaniec, właściciel apteki w Kruszwicy. Bezinteresownie zaopatrywał w lekarstwa i materiały opatrunkowe powstańców. Także wyposażył wóz sanitarny oddany do dyspozycji ppor Pawła Cymsa, w czasie ataku na Inowrocław. Pierwszy burmistrz Kruszwicy. Do końca życia był członkiem Rady Miejskiej, prezesem Miejskiej Straży Pożarnej i członkiem miejscowej Rady Szkolnej w Kruszwicy [16].
Andrzej Józef Michalski (1882-1960), aptekarz, organizator zaopatrzenia sanitarnego dla armii powstańczej i Wojska Polskiego. Decernat zaopatrzenia sanitarnego w Radzie Robotniczo-Żołnierskiej (zabezpieczył, m.in. 40. wagonów gazy higroskopijnej dla oddziałów Wojska Wielkopolskiego). W stopniu kapitana wysłany z misją do Paryża, w celu zdobycia dla Polski materiałów wojennych (w tym sanitarnych), pozostawionych przez Niemców na terytorium Francji. Komendant bazy kolejowej w Koblencji, ekspediował transporty do Polski. Współudziałowiec spółki „R. Barcikowski. Towarzystwo Akcyjne”, produkującej środki chemiczno-farmaceutyczne (1919). Współtwórca hurtowni farmaceutycznej „Farmahurt” (1936-1939) [17].
Ludwik Milewski (1869-1940), powstaniec, właściciel apteki we Wschowie, Sierakowie i na Placu Sapieżyńskim 1 w Poznaniu (od 1928). W latach 1920-1928 wojewódzki inspektor farmaceutyczny.
Czesław Morawski (1882-1954), powstaniec, aptekarz; referent w Ministerstwie Zdrowia Publicznego w Warszawie (1923). Właściciel aptek w Chojnicach, Poznaniu, Gnieźnie i w Jarocinie (od 1938).
Kazimierz Morawski (1884-1934), aptekarz, organizator administracji polskiej w Witkowie. Pierwszy przewodniczący Rady Obywatelskiej (1918); sekretarz Powiatowej Rady Ludowej w Witkowie (1918). Po zakończeniu powstania powrócił do zawodu.
Roman Napierała (1876-1941), aptekarz, długoletni właściciel apteki „Nowej” w Grodzisku Wlkp. (1922-1940). W czasie powstania członek Rady Ludowej. Współorganizator powstania na terenie Buku i okolicy; zaopatrywał oddziały powstańcze w artykuły medyczno-sanitarne. Więzień Fortu VII, obozu koncentracyjnego w Dachau i Buchenwaldzie (zmarł w obozie).
Bronisław Niedźwiedziński (1882-1946), aptekarz, aprowizator w leki powstańców, właściciel aptek w Szubinie i Orchowie. W pierwszym okresie Powstania Wielkopolskiego był szubińskim starostą, zastępcą burmistrza i sędzią pokoju.
Edmund Piechocki (1883-1931), powstaniec, aptekarz, właściciel apteki „Pod Orłem” w Wolsztynie. Dwukrotny wiceburmistrz Wolsztyna (1923-1929) [18].
Jan Pluciński (1889-1969), powstaniec, aptekarz, aktywny uczestnik III Powstania Śląskiego (1921). Inspektor Farmaceutyczny Wojewódzkiego Urzędu Zdrowia w Katowicach, repolonizator śląskiej farmacji.
Franciszek Płoszyński (1869-1949), aptekarz, członek Rady Ludowej i organizator polskich władz w Czempiniu; naczelnik Urzędu Pocztowego w Czempiniu.
Józef Reinholz (1884-1939), aptekarz, działacz niepodległościowy, właściciel apteki w Łobżenicy. Komisarz Rady Ludowej, który powitał powstańców okrzykiem: „Niech żyje Wojsko Polskie i Polska!”. Po wybuchu II wojny światowej aresztowany i rozstrzelany w Paterku, koło Nakła (11 IX 1939) [19].
Karol Sieciński (1879-?), aptekarz wojskowy. Referent zdobyczy wojennych, później zastępca kwatermistrza Frontu Wielkopolskiego i kierownik Ekspozytury Oddziału II Sztabu Dowództwa Okręgu Generalnego Poznań w Strzałkowie i Szczypiornie. W latach 1928-1939 pracował w aptece Kasy Chorych w Warszawie.
Władysław Stark (1886-1939), powstaniec, aptekarz. Współorganizator oddziału powstańczego w Żninie, ranny w potyczce pod Szubinem. Aktywny działacz Towarzystwa Czytelni Ludowych, prezes Stowarzyszenia Robotników Katolickich i Akcji Katolickiej [20]. Natomiast jego siostra, dr farm. Prakseda Starkówna, zwoziła rannych powstańców kolejką wąskotorową z Gąsawy do prowizorycznego szpitala urządzonego w Banku Ludowym w Żninie. Pielęgnowała i zapewniała im wyżywienie. Starkówna zajmowała się także pochówkiem poległych powstańców [21].
Maksymilian Straburzyński (1886-1976), powstaniec, właściciel apteki w Opalenicy. Kierownik Samodzielnego Referatu Zaopatrzenia Farmaceutycznego w Departamencie Sanitarnym Ministerstwa Wojny (1919/1920-1920). Radny miejski w Opalenicy – przyczynił się do uporządkowania nazw ulic, założenia parku miejskiego i poprawy stanu sanitarnego miasta. Żołnierz Armii Poznań i Grupy Operacyjnej „Polesie”. Więzień obozów w Szydłowcu, Lesznie, Krotoszynie i Murnau – oflagu VII A. Po zwolnieniu pojechał do Generalnej Guberni; prowadził aptekę wiejską w Trembowli nad Bugiem (przechowywał dwie rodziny żydowskie, dostarczał leków partyzantom AK) [22].
Jan Stryczyński (1866-1939), aptekarz, właściciel apteki „Pod Orłem” we Wronkach. Przed wybuchem Powstania Wielkopolskiego współpracował z Radą Robotników i Żołnierzy; aktywnie włączył się w przejęcie władzy od Niemców. Członek magistratu Wronek (czerwiec 1919); wiceburmistrz Wronek (1931) [23].
Stanisław Leopold Suchocki (1855-1927), aptekarz, działacz społeczny i niepodległościowy; właściciel apteki „Pod Orłem” w Pleszewie. Aktywny obywatel Pleszewa i bojownik polskości. Członek Spółdzielczej Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego oraz Towarzystwa Przemysłowców. W działalności patriotycznej wspierała go żona Anna z Czekanowskich – delegat na Sejm Dzielnicowy (w grudniu 1918), następnie członek Rady Miejskiej polskiego Pleszewa [24].
Leon Sumiński (1874-1942), powstaniec, właściciel apteki „Pod Orłem” w Krotoszynie. Aktywnie uczestniczył w życiu społeczno-artystycznym międzywojennego Krotoszyna; zajmował się literaturą, muzyką i malarstwem. Jego syn, Tadeusz (1905-1940), por. służby zdrowia rezerwy, internowany w Starobielsku, zamordowany przez Sowietów w 1940 r. [25].
Jan Kanty Szadkowski-Rola (1883-1955), powstaniec, aptekarz wojskowy. Jeszcze przed wybuchem Powstania Wielkopolskiego, po opuszczeniu na początku listopada armii niemieckiej znalazł się w Warszawie, gdzie 10 i 11 listopada 1918 r. brał udział w rozbrajaniu Niemców. Następnie w imieniu władz polskich przejął i zabezpieczył Centralną Składnicą Sanitarną, podległa do tego czasu gen. gubernatorowi Hansowi von Beselerowi oraz Stację Łączności na ul. Chmielnej. Po powrocie do Wielkopolski, na przełomie grudnia i stycznia 1918/1919 brał aktywny udział w Powstaniu [26]. Członek Rady Ludowej w Mogilnie. Prezes Oddziału Poznańskiego Związku Zawodowego Farmaceutów – Pracowników RP i wieloletni wiceprezes Automobilklubu Wielkopolskiego. Od 1932 r. właściciel apteki w Mogilnie.
Witold Antoni Wichrowski (1884-1940), powstaniec, aptekarz. Uczestnik wydarzeń na Placu Wolności (27 XII 1918), kierownik akcji sanitarnej na Dworcu Głównym w Poznaniu. W okresie międzywojennym skarbnik w Związku Oficerów Rezerwy Ziem Zachodnich RP i kierownik Fabryki Olejów Mineralnych. Więzień sowieckich lagrów w Smoleńsku, rozstrzelany w Lasku Katyńskim (1940) [27]. Pośmiertnie, w 2007 r. Prezydent RP Lech Kaczyński, mianował Go do stopnia majora (informacja od wnuka Michała Relewicza).
Albin Wiertel (1903-1985), powstaniec (skaut w Pakości), działacz społeczny. W okresie międzywojennym wiceprezes gnieźnieńskiego Związku Powstańców Wielkopolskich i członek Zarządu Oddziału Poznańskiego Związku Zawodowego Farmaceutów-Pracowników Aptek [28].
Franciszek Wierzchaczewski (1884-1947), powstaniec (dowódca oddziału, który opanował dworzec kolejowy w Gnieźnie), aptekarz. Członek Rady Ludowej w Gnieźnie (od listopada 1918). Właściciel apteki „Centralnej” w Gnieźnie (od 1930). W latach 30. był prezesem Polskiego Czerwonego Krzyża i Związku Obrońców Kresów Zachodnich w Gnieźnie. Komendant sanitarny Gniezna, ewakuowany z władzami miejskimi Gniezna na Wschód (3/4 IX 1939). Potem współorganizator przerzutu Polaków do Francji, do armii W. Sikorskiego [29].
Zakończenie
Stwierdzamy, że udział aptekarzy w Powstaniu Wielkopolskim był znaczący, swymi działaniami przyczynili się oni bowiem do tworzenia zrębów suwerennego państwa polskiego i organizacji suwerennych władz samorządowych.
W czasie II wojny światowej, za zaangażowanie i patriotyzm uczestnicy wielkopolskiego zrywu, byli ścigani, torturowani i wielu zostało pomordowanych przez Sowietów i okupanta niemieckiego. W Katyniu zginęli: Jarosław Bajoński, Władysław Karpiński, Antoni Majorowicz, Tadeusz Sumiński, Witold Antoni Wichrowski, Kazimierz Wysocki. Zginął tam także syn Kazimierza Skarżyńskiego, młody mgr farm. Wojciech Ambroży Skarżyński.
Z rąk okupanta niemieckiego śmierć ponieśli: Edmund Baranowski, Jerzy Chmielewski-Wieniawa, Stanisław Ciesielski, Bronisław Drygas [30], Kazimierz Kłaczyński, Stanisław Marcinkowski, Roman Napierała, Józef Reinholz, Alojzy Szczerbicki, brat Alfonsa – uczestnika Powstania Wielkopolskiego. Oprócz nich zginął mgr farm. Jerzy Jasiński, syn aptekarza Stefana Jasińskiego z Rakoniewic, aktywny uczestnik Powstania Wielkopolskiego (rozstrzelany w Forcie VII).
W latach 1939 – 1945, ta stosunkowo nieliczna grupa zawodowa, która walką i poradą w swoisty sposób zasłużyła się w Powstaniu Wielkopolskim, poniosła dotkliwe straty.
dr n. farm. Jan Majewski
Zdjęcia pochodzą ze zbiorów Autora
[1] J. Majewski, Aptekarze w Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919, „Powstaniec Wielkopolski”, 1998, s. 30-36.
[2] A. Czubiński, Powstanie wielkopolskie. Geneza – charakter – znaczenie, Poznań 1988, s. 479; A. Czubiński, Z. Grot, B. Miśkiewicz, Powstanie wielkopolskie, Poznań 1988, s. 510; M. Rezler, Polska niepodległość, Poznań 2018, tam dalsza literatura.
[3] J. Majewski, Zaopatrzenie medyczno-sanitarne w powstaniu wielkopolskim i udział w nim farmaceutów, Poznań 1988.
[4] L. Bartkowiak, Zasługi Towarzystwa Pomocy Naukowej im. K. Marcinkowskiego w kształtowaniu polskiego środowiska farmaceutycznego i lekarskiego w Wielkim Księstwie Poznańskim w latach 1841 -1919 (maszynopis rozprawy doktorskiej), Poznań 1991, s. 119.
[5] A. Kijas, Młodzieżowy ruch niepodległościowy a powstanie wielkopolskie. „Kronika Wielkopolska” 1981, nr 3/4 , s. 133.
[6] J. Majewski, Koszutski (Leszczyc-Koszutski) Konstanty Albin (1882-1939), [w:] B. Polak (red.), Powstańcy wielkopolscy… Biogramy uczestników powstania wielkopolskiego 1918/1919, t. I, Poznań 2005, s. 99, 100.
[7] K. Rzepecki, Powstanie grudniowe w Wielkopolsce 27.12.1918. Poznań 1919, s. 75.
[8] W. Olszewski, Ł. Jastrząb, Lista strat Powstania Wielkopolskiego od 27 grudnia 1918 roku do 8 marca 1920 roku. Ze słowem wstępnym Lecha Kaczyńskiego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Koszalin 2009, s. 74; G. Kubacki, Włodzimierz Bogusławski(1895/1901?-1919), w:/ Grodziski Słownik Biograficzny Powstańców Wielkopolskich z 1918-1919 roku, Grodzisk Wlkp. 2014. s. 84.
[9] J. Majewski, Aptekarze pamiętają…, „Czasopismo Aptekarskie”, nr 2 (182) luty, 2009, s. 48-49.
[10] J. Majewski, op. cit., s. 104-164; przedstawione biogramy uczestników Powstania Wielkopolskiego 1918-1919.
[11] J. Majewski, Garstecki Wincenty (1892-1973), [w:] B. Polak (red.), Powstańcy wielkopolscy… Biogramy uczestników powstania wielkopolskiego 1918/1919, t. I, Poznań 2005, s. 61, 62.
[12] J. Majewski, Antoni Fengler (1893-1982), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 56, 57.
[13] J. Majewski, Józef Jasiński (1854-1933), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 79, 80.
[14] J. Majewski, op. cit., s. 117; G. Hoffmann, Stefan Jasiński – aptekarz i powstaniec wielkopolski, „Czasopismo Aptekarskie”, nr 12 (204) grudzień, 2010, s. 24-30.
[15] J. Majewski, Zenon Eugeniusz Lewandowski (1859-1927), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 113, 114.
[16] J. Majewski, Roman Marcinkowski (1874-1929, [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 120,121.
[17] J. Majewski, Andrzej Józef Michalski (1882-1960), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 123,124.
[18] J. Majewski, Edmund Piechocki (1883-1931), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 148,149.
[19] J. Majewski, Józef Reinholz (1884-1939), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 160.
[20] J. Majewski, Władysław Stark (1886-1939), [w:] B. Polak (red.), Powstańcy wielkopolscy… Biogramy uczestników powstania wielkopolskiego 1918/1919, t. IV, Poznań 2008, s. 177.
[21] J. Majewski, Aptekarze w Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919, „Powstaniec Wielkopolski”, 1998, s. 32.
[22] J. Majewski, Maksymilian Straburzyński (1886-1976), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 184, 185.
[23] J. Majewski, Jan Stryczyński (1866-1939), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 186, 187.
[24] J. Majewski, Stanisław Leopold Suchocki (1855-1927), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 188, 189.
[25] J. Majewski, Leon Sumiński (1874-1942), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 189, 190.
[26] J. Majewski, Zaopatrzenie.medyczno-sanitarne…, s. 151, 152.
[27] J. Majewski, Witold Antoni Wichrowski (1884-1940), [w:] Powstańcy wielkopolscy…, t. I, Poznań 2005, s. 214, 215.
[28] J. Majewski, Albin Wiertel (1903-1985), w:/ Powstańcy wielkopolscy…, t. II (red. B. Polak), Poznań 2006, s. 216.
[29] W. Sander, Franciszek Wierzchaczewski (1884-1947), [w:] B. Polak (red.), Powstańcy wielkopolscy… Biogramy uczestników powstania wielkopolskiego 1918/1919, t. III, Poznań 2007, s. 245.
[30] Por. M. Początek, Drygas Bronisław, w:/ Słownik Pilan (dostęp 12 kwietnia 2018); http://www.tmmp.pila.pl/sp_drygasB.html
