10.2009 – „Z farmakognozji nieco zapomnianej, czyli zwierzęta i zurowce zwierzęce w lecznictwie.”

   Strój bobrowy są to woreczki znajdujące się u bobra, zarówno u samców jak i u samic, w okolicach narządów płciowych.
   Szymon Fabian w swoim słynnym podręczniku „Farmacya” tak opisywał bobra: bobry z wielkości podobne są do domowego kundla, dochodzą 3 do 4 stóp długości, mają głowę prawie czworograniastą, pysk wydłużony, w każdej szczęce po 10 zębów, to jest: dwa z przodu, i po 4 trzonowe z każdej strony, nogi pięcio-palczyste, przednie z ostremi pazurkami, palce tylne błoną do pływania spięte, ogon do 12 cali długi, łuskami jak ryby pokryty. Bobry przez lato żyją w norach nad brzegami rzek i jezior, na zimę gromadzą się w stada i budują sobie osady na wodzie, wczem prawda że wielki okazują dowcip, ale też, według nowszych spostrzeżeń, dzieje te za nadto są przesadzone: gdyż domy ich są tylko budy na komory przedzielone, o dwóch wyjściach, to jest jednem na ląd, a drugiem pod wo różnedę, więc żyć mogą na lądzie, jak nurzać się pod wodą [3]. Opis ten odnajdujemy co prawda w wydanym znacznie wcześniej dziele, które podaje również kulinarne znaczenie bobrów: Bobry wieloraki przynoszą użytek towarzystwu; mięso ich, wykwintni Europeyczykowie znajdują przewybornem, a smakownisie umiejący własnej wygodzie zręcznie nadać pozór religijny, jadają ogony bobrów nawet w największe posty, uważając je za część niby rybną. [4]
   Jak podaje Buczek, strój bobrowy słynny jest w lecznictwie już od czasów Hipokratesa (460 – 377 p. n. e) aż do dni naszych jako znakomite nervinum i antihystericum. [5] Greccy autorzy uważali worki, wydzielające strój bobrowy, za jądra zwierzęcia (testiculi). Pliniusz Starszy (23 – 79 r. n. e.) w swych dziełach wylicza cały szereg chorób, w których z dobrym skutkiem stosowano castoreum. Koskowski podaje następujące zastosowanie stroju: specjalnie strój bobrowy miał, według starożytnej medycyny, działać przeciwko mnóstwu cierpień, na choroby uszu, ból głowy, padaczkę, kolkę, ból zębów, cierpienie wątroby, słaby wzrok, ukąszenie niedźwiedzia i mnóstwo innych tak, że był to lek prawdziwie uniwersalny, którym szafowali szczególnie szarlatani; lek bardzo wdzięczny, bo drogi, a zdradzający się w najsubtelniejszej ilości swą przejmującą wonią. Oprócz tego używano go do najrozmaitszych ponęt i witerunków. [6]
   Pierwotnie nazwę Castoreum nadano samej tylko zawartości gruczołów bobrowych, w późniejszym czasie nazwą tą zaczęto określać całe woreczki stanowiące surowiec handlowy. [7]
   Jak podaje Trapp, bóbr europejski (Castor europaeus) zamieszkiwał dawniej całą przestrzeń zawartą między Hiszpanią, a jeziorem Bajkalskiem i Laponią a górnym Eufratem. [8] Koskowski twierdził, że bobry rozprzestrzeniły się na tereny Rosji z Polski, o czym świadczy rosyjska nazwa „struja” pochodząca od polskiego „stroju”. [9] O błyskawicznie zmniejszającej się populacji tych zwierząt mogą świadczyć słowa Buczka: bliska jest ta chwila, kiedy nie tylko w Azyi, ale nawet w Ameryce bobry znikną zupełnie z oblicza ziemi, nie mówiąc już o Europie. [10] Prawdopodobnie przyczyną wycofania stroju bobrowego z lecznictwa było masowe ginięcie bobrów. Koskowski podaje również, że strój bobrowy został zastąpiony innymi przetworami chemicznymi, działającymi tak samo, a przystępniejszymi co do ceny. [11] Należy przy tym zauważyć, że działanie lecznicze stroju bobrowego było poddawane w wątpliwość: Działanie fizjologiczne nieznaczne, prawie żadne. Wysoka cena, częste fałszowanie i nader wątpliwa skuteczność stroju bobrowego, czyni go zupełnie zbytecznym w Medycynie. [12]
   W lecznictwie stosowano surowiec pochodzący od bobra pospolitego – Castor fiber L. i Castor fiber L. var. Canadensis. [13] „Pharmacopoea Austriaca” podaje natomiast monografię stroju bobrowego kanadyjskiego, otrzymywanego z bobra amerykańskiego – Castor americanus Cuvier [14]. Oczywiście niezgodności te wynikały jedynie z różnic w systematyce tych zwierząt. W lecznictwie funkcjonowały zatem dwa rodzaje stroju bobrowego Castoreum sibiricum (Castoreum moscoviticum) z bobrów żyjących na Syberii i w Europie, a także Castoreum canadense (Castoreum americanum, Castoreum anglicum). [15] Należy zaznaczyć, że strój bobrowy syberyjski był znacznie droższy i bardziej użyteczny leczniczo niż strój bobrowy kanadyjski. [16]
   Używane w lecznictwie gruczoły przypłciowe bobra, znajdują się u samca i u samicy tuż pod skórą w okolicy narządów płciowych. [17] Jak podaje Rostafiński, woreczki te są kształtu gruszkowatego, długości do 12 cm, grubości do 4 cm, pokryte uwarstwioną błoną. Świeża treść jest ciekła, żółtawa; w suchych, wysuszonych zwykle w dymie woreczkach, jest krucha, ciemno-brunatna, błyszcząca. [18] Trapp w następujący sposób opisuje kształt i cechy organoleptyczne stroju: kształt woreczków jest zróżnicowany w zależności od pochodzenia, u bobra europejskiego jest jajowaty albo gruszkowaty, u bobra amerykańskiego eliptyczny lub bardziej podługowaty. Woreczki stroju syberyjskiego są większe od stroju amerykańskiego i z reguły jeden z nich jest większy od drugiego. Zapach stroju bobrowego jest przenikający, nieprzyjemny (dla niektórych indywiduów jest on przyjemnym). Smak posiada gorzkawy, draźniący i długo się przypominający. [19]
   Strój bobrowy, z uwagi na swą wysoką cenę był niezwykle często fałszowany. Stosowano w tym celu suszoną krew, mięso, zmieszany z mydłem tlenek ołowiu, [20] jak również drobne kamyczki, ziemię, mieszaninę aloesu i glinki lub napełniano nimi woreczki żółciowe i odpowiednio podbarwiano. [21] Niekiedy zamiast woreczków stroju pojawiały się w handlu woreczki łojowe bobrów, z których dawniej pozyskiwano tłuszcz stroju bobrowego (Axungia Castorei). [22]
   Jak podaje Rządkowski niektórzy uważali strój bobrowy za środek przyśpieszający tętno, podnoszący ciepłotę ciała i wzmagający wydzielanie śliny. W medycynie ludowej stosowano go jako środek uspokajający, w postaci nalewek, proszków, pigułek lub czopków. [23] Muszyński podkreśla, iż strój bobrowy powinien być uważany za surowiec hormonalny. Ze stroju wytwarzano takie nalewki jak: Tinctura Castorei, Tinctura Castorei aetherea i Tinctura Castorei composita. Niektóre apteki, np. Apteka Eichendorff’a we Wrocławiu, produkowały własne leki zawierające strój bobrowy. Wspomniana apteka oferowała pacjentom nerwowym, nie mogącym spać lub chorym na padaczkę, mieszaninę musującą, w której skład wchodził strój bobrowy, sól Erlenmayera, wyciąg kozłkowy, kwas winowy i węglan sodu. [24] Ze stroju sporządzano również esencję homeopatyczną. [25] W 1907 roku „Wiadomości Farmaceutyczne” donosiły o wprowadzeniu nowego leku o nazwie Castoreum – Bromid, o składzie jakościowym identycznym jak wspomniana wyżej mieszanina musująca, jednak pozbawionym kwasu winowego i węglanu sodu. Ten biały, gruboziarnisty proszek miał być środkiem stosowanym w epilepsji, kokluszu, bezsenności i histerii. [26] Wilhelm Zajączkowski podaje, że strój bobrowy służy do sporządzania nastoju bobrowego. [27]
   August Dziarkowski w „Farmakopei Kościuszkowskiej” nie precyzuje z jakiego gatunku bobra ma pochodzić strój, nie zamieszcza również jego monografii, jedynie wymieniając surowiec jako składnik leków. [28] Farmakopee szpitalne obowiązujące w Królestwie Polskim zupełnie pomijają ten surowiec. [29] Strój bobrowy powraca do oficjalnego lecznictwa dopiero w „Farmakopei Królestwa Polskiego”, w której zamieszczona została krótka monografia dotycząca stroju syberyjskiego i amerykańskiego. [30] Monografia stroju zamieszczona w tej farmakopei została przeniesiona, z niewielkimi modyfikacjami, z „Pharmacopoea Borussica”, [31] na bazie której została ułożona „Farmakopea Królestwa Polskiego”. Obowiązująca na ziemiach polskich farmakopea rosyjska zawiera monografie Castoreum canadense i Castoreum russicum. [32] Strój bobrowy wymieniają również farmakopee austriackie i komentarze do tych farmakopei, przy czym farmakopealnym był strój amerykański i jedynie Lemberger wspomina o stroju syberyjskim. [33] Również lekospisy niemieckie wymieniają strój bobrowy, przy czym pierwszy [34] z nich zawiera dwie oddzielne monografie dla stroju amerykańskiego i syberyjskiego, natomiast drugi [35] zawiera już tylko monografię stroju amerykańskiego.
   Ostatnim obowiązującym na ziemiach polskich oficjalnym lekospisem, w którym odnajdujemy monografię stroju bobrowego jest „Farmakopea Polska II” [36], monografia ta jest ogólna i traktuje zarówno o stroju syberyjskim jak i amerykańskim.
   Obecnie bóbr europejski występuje w Polsce bardzo licznie, co jest efektem współpracy biologów, myśliwych i innych specjalistów. Pojawiają się nawet informacje o szkodach wyrządzanych przez te zwierzęta, jednak korzyści dla  środowiska naturalnego, takie jak zwiększanie bioróżnorodności, podnoszenie poziomu wód gruntowych, ochrona lasów przed pożarami, są niewspółmierne i znacznie przewyższają ponoszone przez człowieka koszty. [37]