„Cenna inicjatywa.”

Już w pierwszych latach okresu międzywojennego członkowie różnych zrzeszeń farmaceutycznych z Polskim Powszechnym Towarzystwem Farmaceutycznym na czele dostrzegli korzyści wynikające z nawiązania międzynarodowych kontak­tów. W tym czasie wiele wzorców organizacyjnych, a szczególnie tych które doty­czyły studiów farmaceutycznych, przejęto od Francuzów. Natomiast pod koniec lat dwudziestych ożyła wśród polskich farmaceutów idea zjednoczenia i współpracy farmaceutów narodów słowiańskich. Polacy we wspomnianym przedsięwzięciu mieli nadzieję pełnić rolę przywódczą. Służył temu plan zorganizowania pierwszego spotkania farmaceutów Słowian na własnym terenie.

W czerwcu 1928 roku został powołany w Warszawie komitet organizacyjny przy­szłego zjazdu, który rozpoczął działalność pod przewodnictwem jednego z lumina­rzy polskiej farmacji, profesora Bronisława Koskowskiego. Do prac komitetu włą­czyli się przedstawiciele całej społeczności farmaceutycznej, reprezentujący różne instytucje, organizacje i stowarzyszenia. Termin zjazdu ustalono na czerwiec 1929 roku, a na miejsce obrad wybrano Poznań. Wybór ten wiązał się z planowaną w tym czasie Powszechną Wystawą Krajową w Poznaniu, która miała stanowić dodatkową atrakcję dla zagranicznych gości. Przewidziano też dwudniowy pobyt uczestników zjazdu w Warszawie. Ideę spotkania rozpropagowano w krajach słowiańskich: Cze­chosłowacji, Jugosławii i Bułgarii. Podobną akcję przeprowadzono w całej Polsce.

I Zjazd Aptekarzy Słowiańskich odbył się zgodnie z planem, w dniach 10 – 14 czerwca 1929 roku w Poznaniu i w Warszawie. Patronat nad nim objął minister spraw wewnętrznych, Feliks Sławoj-Składkowski. W posiedzeniu inaugurującym zjazd wzięło udział ponad 300 osób, w tym około 50 przedstawicieli farmacji z Czechosło­wacji i Jugosławii. Uroczystość uświetnili swoją obecnością przedstawiciele pol­skich władz państwowych, uczelni farmaceutycznych, organizacji zawodowych, przemysłu farmaceutycznego i inni goście. Bardzo liczną grupę stanowili farma­ceuci wojskowi.

Otwarcia zjazdu dokonał prof. B. Koskowski, spiritus movens tego wydarzenia. W swoim przemówieniu zwrócił uwagę na fakt, że farmacja we wszystkich krajach słowiańskich ma te same cele: przeprowadzenie reform zasadniczych, ożywienie ru­chu naukowego, usamodzielnienie się w uczelniach i urzędach, a przede wszystkim nadanie aptekom charakteru placówki sanitarnej. Podkreślił też rangę pierwszego spotkania farmaceutów Słowian w następujący sposób: „zebraniem dzisiejszym da­jemy początek wspólnej pracy w ścisłym porozumieniu i trosce o wspólne ideały. Zebranie dzisiejsze, jako pierwsze porozumiewawcze, nada kierunek dalszej ścisłej współpracy, ułoży statut i wytknie właściwą drogę.” Dalszy przebieg zjazdu po­twierdził te przewidywania. W trakcie obrad wygłoszono kilkanaście referatów po­ruszających ważne problemy naukowe i praktyczne ówczesnej farmacji. Goście z Czechosłowacji w kilku wystąpieniach przedstawili stan i perspektywy aptekarstwa oraz przemysłu farmaceutycznego w swoim kraju. Duże zainteresowanie wzbudził referat prodziekana Oddziału Farmaceutycznego Uniwersytetu w Pradze prof. Fran­ciszka Plzaka na temat reformy studiów farmaceutycznych w Czechosłowacji. Wielokrotnie zabierali głos gospodarze zjazdu, poruszając między innymi nastę­pujące zagadnienia: prof. B. Koskowski – „Farmacja naukowa”, prof. Jan Dobrowol­ski – „Uprawa roślin lekarskich w krajach słowiańskich”, mgr Józef Mąkowski – „Zadania aptekarstwa w służbie zdrowia”, mgr Franciszek Herod – „Obecny stan aptekarstwa w Polsce”. Wśród prelegentów zabrakło farmaceutów z Jugosławii. Bułgarzy, chociaż zapowiadali swój udział w zjeździe, nie przybyli do Poznania. Ich referaty, podobnie jak i opracowania innych nieobecnych wówczas osób zostały za­prezentowane w późniejszym czasie na łamach ogólnopolskich czasopism farma­ceutycznych.

Doniosłym akcentem zjazdu było zgłoszenie przez polskich farmaceutów pro­jektu rezolucji na temat utworzenia Federacji Farmaceutów Słowiańskich. Inicja­tywa ta została przyjęta przez zebranych bez zastrzeżeń. Opracowaniem statutu no­wego zrzeszenia miał zająć się Komitet Wykonawczy Zjazdu Aptekarzy Słowiań­skich z siedzibą w Warszawie. W jego składzie najliczniejszą grupę stanowili Po­lacy: przewodniczący – mgr Józef Lelejko oraz członkowie – prof. Konstanty Hry­nakowski, mgr Franciszek Herod, ppłk mgr Wacław Sokolewicz. Wytyczono też kie­runek dalszych działań, między innymi postanowiono utrzymywać stały kontakt po­między organizacjami farmaceutycznymi w krajach słowiańskich. Miały temu słu­żyć: wymiana kadr naukowych i zawodowych; wymiana prac doświadczalnych, opra­cowań historycznych oraz doniesień dotyczących aktualnych spraw farmacji nauko­wej i praktycznej; organizowanie wycieczek szkoleniowych; wymiana handlowa su­rowców leczniczych i specyfików farmaceutycznych. Wybrano najważniejsze pro­blemy, które wymagały szybkiego rozwiązania przez zarząd Federacji Farmaceutów Słowiańskich. Biorąc pod uwagę fakt, że decydującym czynnikiem rozwoju farmacji w każdym kraju jest odpowiednie wykształcenie jej przedstawicieli, zwrócono uwagę na konieczność powołania samodzielnych wydziałów farmaceutycznych i wprowadzenia jednolitego nowoczesnego programu nauczania farmacji we wszystkich uniwersyte­tach słowiańskich. Uznano też za celowe i wskazane zunifikowanie przepisów uję­tych w farmakopeach państwowych. W uchwałach uwzględniono zalecenie, aby spotkania farmaceutów Słowian odbywały się co dwa lata.

Sprawność organizacyjna oraz zapał i gościnność gospodarzy zdecydowały o wspaniałej atmosferze towarzyszącej obradom, co powszechnie podkreślano podczas rozmów w kuluarach zjazdowych. Interesującym urozmaiceniem części warszaw­skiej spotkania była możliwość zwiedzenia Wydziału Farmaceutycznego Uniwersy­tetu Warszawskiego i Państwowego Zakładu Higieny oraz Zamku Królewskiego, Sta­rego Miasta w Warszawie, pałacu w Wilanowie oraz innych zabytków miasta. Liczne spotkania towarzyskie umożliwiły nawiązanie nieformalnych kontaktów oraz bezpośrednią wymianę poglądów i doświadczeń.

Polska inicjatywa, zmierzająca do konsolidacji i uaktywnienia farmaceutów Słowian została umocniona podczas trzech kolejnych wspólnych zjazdów, które od­były się: w 1931 roku – w Pradze (Czechosłowacja), w 1934 roku – w Zagrzebiu (Jugosławia) i w 1936 roku – w Sofii (Bułgaria). Podczas każdego z wymienionych spotkań delegacja polska wyróż­niała się dużą aktywnością.

II Zjazd Aptekarzy Słowiańskich, który obradował w Pradze od 4 do 8 czerwca 1931 roku zgromadził przedstawicieli organizacji farmaceutycznych z Czechosłowacji, Polski, Jugosławii i po raz pierwszy z Bułgarii. Grupa farmaceutów z Polski liczyła około 40 osób, reprezentujących Polskie Powszechne Towarzystwo Farmaceutyczne (PPTFarm.) oraz Związek Zawodowy Farmaceutów Pracowników Rzeczypospolitej Polskiej (ZZFP RP), zaliczanych wówczas do największych i najbardziej liczących się zrzeszeń farmaceutycznych w krajach słowiańskich. W programie zjazdu znala­zło się 21 doniesień naukowych i referatów o tematyce społeczno-zawodowej. Naj­więcej wystąpień odnotowano w nowo powołanej odrębnej sekcji wojskowej. Pod­czas jej obrad referat wiodący na temat roli aptekarza wojskowego w czasie wojny i pokoju wygłosił przedstawiciel polskiego Ministerstwa Spraw Wojskowych i Mini­sterstwa Spraw Wewnętrznych, ppłk mgr Wacław Sokolewicz.

Na zakończenie zjazdu, jednogłośnie zatwierdzono statut Federacji Farmaceu­tów Słowiańskich i dokonano wyboru jej władz. Funkcję wiceprezesa objął mgr Czesław Nałęcz, zasłużony działacz ZZFP PR. Na siedzibę generalnego sekretariatu Federacji wybrano Warszawę, a na jego czele stanął przedstawiciel PPTFarm., mgr E. Kuczyński.

Statut Federacji Farmaceutów Słowiańskich umożliwił rozwinięcie współpracy między zrzeszonymi organizacjami również poza tradycyjnie już odbywającymi się zjazdami. I tak, w 1932 r. polscy działacze zorganizowali wykłady prof. B. Koskow­skiego w Pradze. Jego wystąpienie miało dla Federacji charakter programowy, gdyż wiązało się z jednym ze statutowych zadań, to jest dążeniem do podwyższenia i ujedno­licenia wykształcenia farmaceutów w krajach słowiańskich. Najważniejsze przesła­nia, zawarte w wygłoszonych wykładach zostały opublikowane w słowiańskiej prasie farmaceutycznej i stały się podstawą do dyskusji nad reformą studiów farmaceu­tycznych w kilku krajach.

Trzeci z kolei zjazd, który zyskał miano Kongresu Federacji Farmaceutów Sło­wiańskich odbył się w Belgradzie i Zagrzebiu w dniach 1-7 października 1934 roku. I tym razem polscy działacze wyróżnili się swoją aktywnością. Podczas posiedzenia plenarnego nadano godność członka honorowego Federacji profesorowi Koskow­skiemu, którego uznano za twórcę naukowo – zawodowego ruchu aptekarzy słowiań­skich oraz postać wielce zasłużoną dla farmacji nie tylko w Polsce, ale też poza jej granicami. W tym samym dniu delegacja polska przekazała swoją decyzję o ufundowaniu stypendium dla studenta farmacji Uniwersytetu Warszawskiego, pochodzącego z Ju­gosławii.

Obradom w Zagrzebiu towarzyszyła Wszechsłowiańska Wystawa Chemiczno-Farmaceutyczna. Zorganizowano ją na wniosek sekcji polskiej, której przedstawi­ciele uznali za celowe i pożyteczne dokonanie przeglądu wytwórczości w tej dzie­dzinie. Miało to ułatwić wzajemną pomoc i przyszłą wymianę handlową. Polska ekspozycja znacznie przewyższała ekspozycje innych krajów, zarówno pod wzglę­dem ilości jak i jakości prezentowanych produktów. Najbogatszą ofertę środków leczniczych przedstawiły cztery polskie przedsiębiorstwa: Towarzystwo Przemysłu Chemiczno-Farmaceutycznego Magister Klawe S.A. w Warszawie, Przemysłowo-Handlowe Zakłady Chemiczne Ludwik Spiess i Syn S.A., Warszawskie Towarzystwo Akcyjne „Motor” oraz Chemiczno-Farmaceutyczne Zakłady Przemysłowe Fr. Kar­piński S.A. W sumie aż 45 firm zaprezentowało osiągnięcia polskiego przemysłu farmaceutycznego. Należy dodać, że polski dział wystawy otrzymał najwyższą ocenę o czym napisano w jugosłowiańskiej prasie: „W pięknie artystycznie i bogato urzą­dzonym pawilonie polskim był przedstawiony znakomicie rozwój polskiego przemy­słu farmaceutycznego, który – według naszego mniemania – jest pierwszym wśród krajów słowiańskich i może służyć dla nas jako znakomity wzór dalszego rozwoju naszego krajowego przemysłu chemiczno-farmaceutycznego.”

IV Kongres Federacji Farmaceutów Słowiańskich, kończący serię spotkań od­bywał się w Sofii od 26 września do 3 października 1936 roku. Na część naukową kon­gresu złożyło się 25 referatów. Aż 12 z nich wygłosili przedstawiciele sekcji pol­skiej. Największe zainteresowanie wzbudziły następujące wystąpienia: prof. B. Ko­skowskiego – „Studia farmaceutyczne” i „Apteka wzorowa”, prof. Jana Muszyń­skiego – „Zarys historii upraw roślin użytecznych w Polsce” i dr. Stanisława Krauze – „Farmaceuta jako ekspert produktów spożywczych”. Stały się one podstawą do dyskusji, w wyniku której sformułowano kilka ważnych uchwał. Przyjęty został wniosek, aby w krajach słowiańskich wprowadzono na uniwersytetach samodzielne wydziały farmaceutyczne oraz wniosek dotyczący obowiązku odbycia praktyki ap­tecznej po ukończeniu studiów wyższych. Zalecono wymianę pracowników nauko­wych i farmaceutów praktyków oraz leków i surowców leczniczych.

Podczas zebrania delegatów dokonano wyboru nowych władz Federacji. Naj­ważniejsze funkcje powierzono Polakom: prezesem został mgr Wacław Filipowicz (prezes Warszawskiego Towarzystwa Farmaceutycznego), sekretarzem generalnym – mgr Edmund Szyszko (prezes ZZFP RP), skarbnikiem – mgr Bolesław Machnikowski (ZZFP). W poczet członków Federacji przyjęto nowe zrzeszenia farmaceutyczne, w tym Stowarzyszenie „Nowa Farmacja” z Polski. Warto dodać, że w tym czasie Fede­racja liczyła blisko 7 tysięcy członków: z Polski – 3 tysiące członków, Czechosło­wacji – 2 tysiące, Jugosławii – tysiąc, Bułgarii – 840 członków. Zebranie delegatów za­kończyło się nadaniem godności członka honorowego płk mgr W. Sokolewiczowi i godności członka korespondenta – mgr Czesławowi Nałęczowi (ZZFP RP). Doce­niono w ten sposób ich zasługi dla rozwoju współpracy między narodami słowiań­skimi.

Wkrótce po zakończeniu kongresu w Sofii rozpoczęto przygotowania do kolej­nego spotkania, które miało odbyć się w 1938 roku w Warszawie. Zgodnie z planem organizatorów, spotkanie to miało być poświęcone ważnej i pilnej wówczas sprawie, jaką była reforma aptek i aptekarstwa w Polsce oraz w innych bratnich krajach. Po­mimo zaawansowanych prac, nie doszło do jego realizacji. Zmiany polityczne, jakie zaszły w tym czasie w Europie, a przede wszystkim przyłączenie Zaolzia do Polski w 1938 roku spowodowały zahamowanie działalności Federacji Far­maceutów Słowiańskich. Wobec osłabiającej się więzi pomiędzy zrzeszonymi kra­jami, zamiar zorganizowania w Warszawie piątego z kolei kongresu nie miał już szans na szybkie urzeczywistnienie. Pomyślnie rozwijającą się do tego czasu dzia­łalność Federacji ostatecznie przerwał wybuch II wojny światowej. Tym samym zo­stały przekreślone ambitne plany polskich farmaceutów.

dr n. farm. Katarzyna Hanisz

Piśmiennictwo u autorki