11.2013 – „Testowanie w kierunku HIV.”

Wczesne wykrycie zakażenia HIV jest kwestią istotną, nie tylko z punktu widzenia wdrożenia terapii, ale i profilaktyki. Szacuje się, że do około 70% nowych zakażeń HIV drogą kontaktów seksualnych dochodzi z powodu braku znajomości statusu serologicznego przez osoby zakażone. Aby skutecznie zmierzyć się z epidemią należy wzmocnić systemy pozwalające na wykrywanie zakażeń tak wcześnie, jak to możliwe. Zarówno w interesie szeroko pojętego zdrowia publicznego jak i samego pacjenta warto zatem rozważyć zlecenie testu w kierunku HIV. W ocenie stanów klinicznych w których koniecznie należy zlecić test, pomocne będą rekomendacje Polskiego Towarzystwa Naukowego AIDS. Są one dostępne na stronie internetowej www.ptnaids.pl w zakładce rekomendacje. Badanie to można wykonać obecnie w wielu miejscach, np. laboratoriach referencyjnych czy laboratoriach Stacji Sanepid.

Pacjentom bez skierowania, którzy na wykonanie testu decydują się po przeanalizowaniu poziomu swoich ryzykownych zachowań zalecamy wykonanie tego badania w jednym z 32 punktów (PKD) działających na terenie całego kraju. Test jest tam anonimowy i bezpłatny.

Pełna informacja o tym systemie testowania znajduje się na stronie internetowej Krajowego Centrum ds. AIDS, agendy Ministra Zdrowia: www.aids.gov.pl Strona ta jest także wirtualnym kompendium wiedzy o HIV i AIDS. Stąd można także przejść  do  zakładki Internetowej Poradni HIV/AIDS, gdzie możliwe jest, w sposób anonimowy, zadanie drogą poczty elektronicznej dowolnego pytania w zakresie tematyki HIV/AIDS. Istnieje również możliwość wyjaśnienia nurtujących pytań w rozmowie ze specjalistami z Ogólnopolskiego Telefonu Zaufania, nr tel.: 801 888 448 (płatne za pierwszą minutę połączenia) lub 22 692 82 26.

Osoby, które chcą obniżyć poziom niepokoju, planują wykonanie testu lub poszukują pomocy w oszacowaniu ryzyka zakażenia HIV w kontekście sytuacji z przeszłości, mogą skorzystać z telefonu zaufania. Lekarzom niektórych specjalności Krajowe Centrum ds. AIDS oferuje portal edukacyjny www.hiv-aids.edu.pl połączony z możliwością zdobycia punktów edukacyjnych. Dane uzyskane anonimowo w punktach testowania są każdego roku analizowane celem efektywnego dostosowania programów profilaktycznych do bieżącej sytuacji epidemiologicznej. Poniżej przedstawiamy podstawowe informacje na temat Punktów konsultacyjno-diagnostycznych (PKD) oraz skróconą analizę danych zebranych w roku 2012.Sieć punktów anonimowego i bezpłatnego testowania tworzona jest od wielu lat i obejmuje obecnie wszystkie województwa:

   Punkty konsultacyjno – diagnostyczne (PKD), zgodnie ze standardami europejskimi, zapewniają:

a) profesjonalny personel – certyfikowanych doradców HIV/AIDS;
b) wysoki poziom jakości świadczonych usług;
c) łatwy dostęp do usług;
d) szybką diagnozę.

Podstawowymi zadaniami realizowanymi w Punktach są:
■ Wykonywanie anonimowych i bezpłatnych badań diagnostycznych wykrywających zakażenia HIV, oferowanych wszystkim osobom o ryzykownych zachowaniach chcącym przeprowadzić badanie w sposób dyskretny, bez podawania danych personalnych. Pozwala to między innymi na wykrywanie wczesnych zakażeń HIV, prowadzące do przerwania dalszej transmisji. Umożliwia to także objęcie w odpowiednim momencie opieką medyczną i swoistą terapią osób zakażonych, co w konsekwencji również ma znaczenie przeciwepidemiczne.
■ Prowadzenie profesjonalnego poradnictwa, mającego ważne znaczenie edukacyjne i profilaktyczne, polegające między innymi na uświadamianiu wszystkim zgłaszającym się do PKD ich ryzykownych zachowań i możliwości zmiany tych zachowań na inne zmniejszające lub eliminujące ryzyko zakażenia. Może to również obniżyć częstotliwość zakażeń HIV w populacji.
■ Gromadzenie danych epidemiologicznych o drogach szerzenia się zakażeń HIV w Polsce, w oparciu o informacje uzyskane od osób poddających się testowaniu. Pozwala to na opracowywanie skutecznych programów profilaktycznych mających na celu ograniczenie możliwości szerzenia się zakażeń HIV.Efekty wynikające z funkcjonowania PKD można podzielić na:

1. Rezultaty zdrowotne w populacji ogólnej:
■ wcześniejsze podjęcie leczenia przez osoby, u których wykryto zakażenie, a tym samym przedłużenie życia we względnym komforcie.2. Rezultaty społeczne:
■ dotarcie z informacją o możliwości wykonania testu i korzyści zdrowotnych z tego wynikających do szerokich grup społecznych;
■ wzrost liczby osób, które podchodzą do wykonania testu jako badania rutynowego;
■ zmiana zachowań klientów punktów na bezpieczniejsze;
■ pozyskanie danych epidemiologicznych dotyczących dróg zakażenia – w świetle; ogólnego braku danych (zarówno behawioralnych jak i epidemiologicznych) opisujących zakażenia HIV w naszym kraju.3. Rezultaty ekonomiczne:
■ liczba wykrytych zakażeń minimalizuje liczbę kolejnych zakażeń, które mogą powstać
w wyniku ryzykownych zachowań;
■ koszt leków ARV dla 1 osoby zakażonej wynosi ok. 42 000,00 złotych rocznie, leczenie ratujące życie może trwać do 25-30 lat, natomiast koszt działań profilaktycznych w PKD na 1 osobę wykonującą test w kierunku HIV wynosi średnio 60 zł rocznie (3/4 osób przychodzi do Punktu dwa razy – poradnictwo przed testem i po otrzymaniu wyniku – co daje kwotę 30 zł za jedną wizytę);
■ każde zakażenie HIV, któremu udało się zapobiec to oszczędności także finansowe – tylko dzięki braku konieczności leczenia to minimum ok. 1.050.000-1.260.000 złotych.

   Do punktów konsultacyjno–diagnostycznych w celu wykonania testu w kierunku HIV zgłaszają się osoby, które są w pewnym stopniu świadome podejmowania ryzykownych zachowań i z własnej inicjatywy zgłaszają się na wykonanie badania. Osoby te także relatywnie częściej niż ogół społeczeństwa podejmują ryzykowne zachowania, stąd prewalencja zakażeń HIV w PKD jest wyższa i utrzymuje się od kilku lat na stałym poziomie ok. 1,2%.

Obecnie w PKD wykrywa się ok 1/3 wszystkich zakażeń HIV w Polsce.

   W 2012 roku 51% osób zgłaszających się do PKD w celu wykonania testu stanowili mężczyźni (to o 3% więcej  niż w populacji generalnej, gdzie ich udział według GUS wynosił 48%).

   Do punktów anonimowego i bezpłatnego testowania najczęściej zgłaszają się osoby młode znajdujące się w grupie wiekowej 19-35 lat: łącznie ponad 70% kobiet i mężczyzn. W 2012 roku w wylosowanej populacji najliczniejszą grupę stanowiły kobiety w wieku 26 lat (6%) i mężczyźni 29 letni (7%).

   Blisko co trzecia osoba zgłaszająca się do PKD była mieszkańcem województwa mazowieckiego. Najrzadziej testowały się osoby mieszkające w województwach: lubuskim, opolskim, świętokrzyskim i wielkopolskim. Struktura miejsca zamieszkania klientów PKD różni się od rozkładu zamieszkania populacji generalnej. Znacząca nadreprezentacja mieszkańców widoczna jest w województwie mazowieckim i dolnośląskim. Natomiast niedoreprezentowane są województwa wielkopolskie i małopolskie.

*kliknij, aby powiększyć

Testujący się to w większości mieszkańcy miast – 84% osób zgłaszających się do placówek. Porównując do populacji generalnej można zauważyć znaczące różnice dotyczące miejsca zamieszkania, zwłaszcza w przypadku mieszkańców wsi. Powodem występowania różnic jest lokalizacja placówek PKD w miastach, a także większa świadomość zagrożeń związanych z kontaktami seksualnymi.

   Według doradców pracujących w PKD dla 93% klientów sytuacja ryzykowna była związana z ich aktywnością seksualną. Tylko 1% badanych narażony był bardziej na zakażenie ze względu na przyjmowanie środków psychoaktywnych drogą iniekcji (IDU). W 5% przypadków powodem przeprowadzenia testu była ciąża.

   82% badających się w PKD to osoby deklarujące orientację heteroseksualną, 12% homoseksualną, zaś 4% biseksualną. Orientacja seksualna determinuje płeć partnerów seksualnych, dlatego też najwięcej klientów PKD miało doświadczenia seksualne typu mężczyzna + kobieta (M+K) – 85%.

   Stosowanie prezerwatyw może zmniejszać ryzyko zakażenia HIV pod warunkiem, że są dobrej jakości, poprawnie używane od początku do końca kontaktu, nie ulegną uszkodzeniu ani nie zsuną się. Klienci PKD mają tendencję używania prezerwatyw ze stałym partnerem częściej w kontaktach waginalnych niż oralnych czy analnych (36% vs. 4%, 9%), jak również poza stałymi związkami.

   Analizując strukturę płci i wieku osób, u których wykryto zakażenie HIV w PKD wyraźnie widać, iż zdecydowanie częściej wykrywa się HIV wśród mężczyzn w przedziale wiekowym 20-39 lat.

   W ostatnich latach obserwuje się, iż główną drogą zakażenia HIV wśród klientów PKD są ryzykowne kontakty seksualne, ze zdecydowaną przewagą kontaktów homoseksualnych. Iniekcyjni użytkownicy narkotyków stanowią niewielki odsetek zakażonych, ale też ta grupa rzadziej korzysta z usług punktów.

   Na podstawie przeprowadzonej analizy za 2012 rok można wywnioskować, że w porównaniu z populacją losową klientów PKD, wśród osób z dodatnim wynikiem testu istotnie częściej przeważają:
■ mężczyźni (90% HIV+ vs. 51% populacja losowa)
■ mieszkańcy miast (89% HIV+ vs. 84% populacja losowa)
■ osoby stanu wolnego (64% HIV+ vs. 55% populacja losowa)
■ osoby o deklarowanej orientacji homoseksualnej (59% HIV+ vs. 12% populacja losowa)
■ posiadający kiedykolwiek partnera zakażonego (25% HIV+ vs. 3% populacja losowa)
■ posiadający kiedykolwiek partnera IDU (6% HIV+ vs. 3% populacja losowa)
■ posiadający kiedykolwiek partnera z innego kraju (22% HIV+ vs. 16% populacja losowa)
■ uprawiający seks pod wpływem narkotyków (10% HIV+ vs. 4% populacja losowa)
■ uprawiający seks pod wpływem alkoholu (31% HIV+ vs. 20% populacja losowa)
■ przyjmujący narkotyki drogą iniekcji (8% HIV+ vs. 1% populacja losowa)Późna wykrywalność zakażeń HIV stanowi poważny problem niemal we wszystkich krajach. Opublikowane 3 września b.r. w PLOS Medicine wyniki badań epidemiologicznych COHERE, na podstawie danych zebranych w Europie pomiędzy rokiem 2000 a 2011 wskazują, iż pomimo kilkuprocentowej poprawy, która nastąpiła w ostatnich latach, problem późnego wykrycia zakażenia HIV dotyczy 54% pacjentów. Odsetek ten jest najwyższy w populacji heteroseksualnych mężczyzn (66%), migrantów z Afryki (65%) oraz pacjentów w krajach południowoeuropejskich. W przypadku późnego wykrycia zakażenia HIV rokowania dla pacjenta są znacznie gorsze, często uzyskujemy mniejszą efektywność terapii ARV, zwiększa się także ryzyko wystąpienia zakażeń oportunistycznych. Sytuacja taka powoduje wystąpienie określonych implikacji, także finansowych, dla systemu ochrony zdrowia. Polska, jeśli nie liczyć badań wykonywanych w krwiodawstwie, należy do krajów europejskich o jednym z najniższych wskaźników testowania w kierunku HIV.

Artykuł został opublikowany także w czasopiśmie „Służba Zdrowia”, Nr 76-83(4277-4284).

Ilustacja nagłówkowa – Fotolia pl; wykresy – nadesłane przez Autorki

Piśmiennictwo:

1. Raport „Analiza ankiet wypełnianych w PKD w roku 2012” opracowany przez TNS Polska na zlecenie Krajowego Centrum ds. AIDS.
2. Mocroft A, Lundgren JD, Sabin ML, Monforte Ad, Brockmeyer N, et al. (2013) Risk Factors and Outcomes for Late Presentation for HIV-Positive Persons in Europe: Results from the Collaboration of Observational HIV Epidemiological Research Europe Study (COHERE). PLoS Med 10(9): e1001510. doi:10.1371/journal.pmed.1001510